Hạn chế tăng trưởng trong tử cung

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Là tình trạng cân nặng thai nhi ước tính nằm trong 10% thấp nhất so với cân nặng trung bình tương ứng với tuổi thai (chậm tăng trưởng trong tử cung, IUGR hoặc FGR).
• Nguyên nhân chính
  • Yếu tố từ mẹ: suy dinh dưỡng mạn tính, hút thuốc·uống rượu·sử dụng thuốc, mang thai ở tuổi cao hoặc mẹ quá trẻ, bệnh mạn tính (bệnh thận, đái tháo đường, thiếu máu), tăng huyết áp thai kỳ·tiền sản giật, v.v.
  • Yếu tố từ nhau thai: suy chức năng nhau thai (giảm lưu lượng máu, dị dạng nhau thai), bong nhau thai sớm, v.v.
  • Yếu tố từ thai nhi: bất thường nhiễm sắc thể, dị tật, nhiễm trùng trong tử cung (ví dụ: Toxoplasma·CMV), đa thai (cạnh tranh chất dinh dưỡng).
  • Yếu tố môi trường·xã hội: nghèo đói, thiếu dinh dưỡng, v.v.
• Tóm tắt sinh lý bệnh: Suy giảm lưu lượng máu và chức năng trao đổi của nhau thai là yếu tố cốt lõi, dẫn đến thiếu cung cấp oxy·dinh dưỡng, làm suy giảm tăng trưởng thai nhi và gây ra sự thích nghi về chuyển hóa·tim mạch (tái phân phối lưu lượng máu). Trong trường hợp nặng, tình trạng này có thể tiến triển thành thiếu oxy thai nhi, ngừng tăng trưởng và suy tim mạch.
• Triệu chứng/dấu hiệu chính
  • Lâm sàng: Kích thước tử cung nhỏ hơn so với tuổi thai (được phát hiện khi khám thai trước sinh ở nhóm nguy cơ cao), giảm cử động thai.
  • Kết quả xét nghiệm: Cân nặng thai nhi ước tính trên siêu âm (Estimated Fetal Weight) bằng hoặc thấp hơn phân vị thứ 10 của nhóm cùng tuổi thai, giảm lượng nước ối (oligohydramnios), bất thường lưu lượng máu ở dây rốn·thai nhi (Doppler) (ví dụ: mất dòng chảy cuối tâm trương hoặc dòng chảy ngược ở động mạch rốn).

Phương pháp điều trị

• Nguyên tắc chung: Điều chỉnh nguyên nhân (điều trị bệnh của mẹ, cải thiện dinh dưỡng, ngừng hút thuốc·uống rượu), tăng cường theo dõi tình trạng thai nhi và quyết định thời điểm·phương pháp sinh nhằm đảm bảo an toàn cho thai nhi.
• Theo dõi và xét nghiệm chẩn đoán
  • Siêu âm định kỳ (theo dõi tăng trưởng, lượng nước ối), đếm cử động thai, nghiệm pháp không kích thích (NST), trắc đồ sinh vật lý (BPP).
  • Xét nghiệm Doppler: Đánh giá tình trạng tưới máu thai nhi thông qua động mạch rốn, động mạch não giữa, ống tĩnh mạch (ductus venosus), v.v.
• Điều trị bằng thuốc·thủ thuật
  • Khi dự kiến sinh non (đặc biệt là <34 tuần): Sử dụng steroid (ví dụ: betamethasone) để thúc đẩy trưởng thành phổi thai nhi.
  • Khi dự kiến sinh cực non (thông thường khoảng 24–32 tuần), cân nhắc magnesium sulfate để bảo vệ thần kinh thai nhi.
  • Điều trị nguyên nhân như điều trị tăng huyết áp của mẹ (ví dụ: labetalol, methyldopa, nifedipine giải phóng kéo dài, v.v.), điều trị thiếu máu, điều trị nhiễm trùng, v.v.
• Kế hoạch sinh
  • Quyết định thời điểm sinh dựa trên tổng hợp tình trạng thai nhi (nhịp tim, Doppler, tuổi thai). Khi có bất thường nghiêm trọng về lưu lượng máu như dòng chảy ngược ở động mạch rốn hoặc kết quả bất thường về cử động thai·nghiệm pháp không kích thích, cân nhắc sinh sớm (bao gồm cả mổ lấy thai).
  • Phương pháp sinh được quyết định tùy theo tình trạng thai nhi·tình hình chuyển dạ (có thể sinh đường âm đạo so với cần mổ lấy thai).
• Chăm sóc trẻ sơ sinh: Chuẩn bị xử trí các biến chứng sơ sinh như nhẹ cân·hạ đường huyết·hạ thân nhiệt·đa hồng cầu; nhập NICU khi cần thiết.
• Quản lý lối sống và lưu ý dành cho thai phụ
  • Không hút thuốc·uống rượu, bổ sung dinh dưỡng phù hợp (bổ sung protein·calo), nghỉ ngơi đầy đủ, khám thai định kỳ và theo dõi cử động thai.
  • Tuân thủ nghiêm ngặt các loại thuốc và lịch xét nghiệm đã được chỉ định; đến bệnh viện ngay khi xuất hiện triệu chứng (giảm cử động thai, đau bụng, chảy máu, v.v.).

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị·ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng nên mang theo
  • Danh sách các thuốc·thực phẩm bổ sung đang sử dụng (tên thuốc·liều lượng·thời gian dùng)
  • Kết quả khám thai trước đây·siêu âm·xét nghiệm máu (nếu có thể, bản in hoặc ảnh chụp)
  • Ghi chép cân nặng·huyết áp (trong khoảng thời gian từ lần hẹn gần nhất), ghi chép cử động thai (nếu có)
  • Thông tin về thói quen sinh hoạt (hút thuốc·uống rượu·yếu tố nguy cơ nghề nghiệp)
• Khuyến nghị tự theo dõi trước khi đến khám
  • Ghi lại số lần cử động thai mỗi ngày (liên hệ ngay nếu giảm đáng kể)
  • Ghi lại tình trạng ăn uống·thay đổi cân nặng
• Ví dụ câu hỏi (câu hỏi để đưa cho bác sĩ xem)
  • "Cân nặng thai nhi ước tính trong lần siêu âm này là bao nhiêu và đang ở vị trí nào trên đường cong tăng trưởng?"
  • "Kết quả xét nghiệm Doppler có ý nghĩa gì? Có cần làm thêm xét nghiệm không?"
  • "Khả năng cần đẩy sớm thời điểm sinh là bao nhiêu?"

Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ

• "Tiên lượng của tình trạng này như thế nào (ngắn hạn·dài hạn)?"
• "Các xét nghiệm được khuyến nghị và tần suất thực hiện như thế nào?"
• "Tác dụng phụ và những điểm cần lưu ý của thuốc được kê là gì?"
• "Cụ thể cần thay đổi điều gì trong lối sống (dinh dưỡng, vận động, nghỉ ngơi)?"

Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• "Trên siêu âm, sự tăng trưởng của thai nhi là dạng đối xứng (toàn bộ cơ thể nhỏ) hay dạng không đối xứng (chủ yếu bụng nhỏ)? Sự khác biệt này ảnh hưởng thế nào đến điều trị hoặc tiên lượng?"
• "Xét nghiệm Doppler cho thấy bất thường dòng chảy cuối tâm trương của động mạch rốn (mất dòng chảy hoặc dòng chảy ngược); điều này được sử dụng theo tiêu chí nào khi quyết định thời điểm sinh?"