Tăng huyết áp do thai kỳ

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Tăng huyết áp thai kỳ là tình trạng huyết áp tăng lên ≥140/90 mmHg trong thai kỳ nhưng không kèm protein niệu và trở về bình thường trong vòng 12 tuần sau sinh (thường xảy ra sau 20 tuần thai).
• Nguyên nhân·bệnh sinh: Cơ chế chính là rối loạn chức năng nội mô mạch máu và co mạch toàn thân do bất thường về dòng máu/tưới máu ở nhau thai; từ đó có thể gây tăng huyết áp và rối loạn chức năng các cơ quan (gan, thận, hệ thống đông máu, v.v.). Yếu tố nguy cơ: mang thai lần đầu, tiền sử gia đình bị tăng huyết áp thai kỳ, đa thai (song thai), đái tháo đường·bệnh thận·tiền sử tăng huyết áp, thai trứng, v.v.
• Triệu chứng chính: Đau đầu, rối loạn thị giác (nhìn lóa·nhìn mờ), đau vùng thượng vị (vùng giữa trên bụng/hạ sườn phải), phù, tăng cân nhanh. Xét nghiệm có thể cho thấy bất thường chức năng gan·thận, giảm tiểu cầu, phù phổi, v.v.; thai nhi có nguy cơ chậm tăng trưởng·giảm nước ối. Nếu nặng hơn, bệnh có thể tiến triển thành tiền sản giật (kèm protein niệu)·sản giật (co giật).

Phương pháp điều trị và lưu ý

• Nguyên tắc chung: Phương pháp điều trị căn nguyên duy nhất của tăng huyết áp thai kỳ là sinh con; mục tiêu điều trị là giảm triệu chứng·phòng ngừa biến chứng và quyết định thời điểm sinh tùy theo tình trạng của mẹ·thai nhi và tuổi thai.
• Nhập viện·theo dõi: Khuyến nghị nhập viện theo dõi khi tăng huyết áp kéo dài·nặng dần hoặc xuất hiện các triệu chứng như đau đầu·rối loạn thị giác·đau vùng thượng vị. Khi nhập viện, sẽ kiểm tra dấu hiệu sinh tồn·BP (đo thường xuyên), theo dõi triệu chứng, xét nghiệm máu·nước tiểu (gan·thận·tiểu cầu), theo dõi lồng ngực·thai nhi (NST/BPP).
• Điều trị bằng thuốc:
  • Thuốc hạ huyết áp: Sử dụng trong tăng huyết áp mức độ vừa đến nặng. Các thuốc đã được chứng minh về độ an toàn thường được sử dụng gồm labetalol (uống/IV), nifedipine tác dụng kéo dài (viên giải phóng kéo dài), methyldopa (thuốc truyền thống), v.v. ACE inhibitors/ARBs chống chỉ định trong thai kỳ do có khả năng gây hại cho thai nhi.
  • Trong trường hợp nặng (ví dụ: huyết áp ≥160/110 mmHg), cần dùng thuốc tiêm tĩnh mạch để ổn định ngay lập tức và theo dõi liên tục.
  • Phòng ngừa/điều trị co giật: Khi có nguy cơ hoặc đã xảy ra tiền sản giật·sản giật, tiêu chuẩn điều trị là dùng magnesium sulfate (tiêm tĩnh mạch).
• Sinh con (biện pháp điều trị cuối cùng): Quyết định khởi phát chuyển dạ hoặc mổ lấy thai tùy theo tình trạng của mẹ·thai nhi và tuổi thai. Trong trường hợp nặng, cần sinh sớm (cân nhắc độ trưởng thành của thai nhi).
• Quản lý lối sống: Giảm mức độ hoạt động (tránh tuyệt đối nằm bất động quá mức), theo dõi huyết áp·cử động thai thường xuyên, quản lý việc bổ sung nước·dinh dưỡng. Khi đo huyết áp tại nhà, cần nắm rõ cách sử dụng thiết bị chính xác.
• Phòng ngừa: Ở nhóm nguy cơ cao, có thể dùng aspirin liều thấp vào đầu·giữa thai kỳ (ví dụ: 81 mg/ngày, theo đánh giá của bác sĩ) để giảm nguy cơ tiền sản giật. Có thể cân nhắc bổ sung canxi nếu chế độ ăn cung cấp ít canxi.
• Chống chỉ định/lưu ý:
  • Chống chỉ định ACEi/ARB/thuốc ức chế renin trực tiếp trong thai kỳ.
  • Khi xuất hiện các triệu chứng nghiêm trọng (đau đầu dai dẳng·rối loạn thị giác·đau dữ dội vùng thượng vị·khó thở·bất thường huyết học), cần đến khoa cấp cứu ngay lập tức.
  • Nằm nghỉ tại giường quá mức làm tăng nguy cơ huyết khối, vì vậy hãy tuân theo hướng dẫn của nhân viên y tế.
• Nguy cơ biến chứng: Tiền sản giật·sản giật, hạn chế tăng trưởng thai·mổ lấy thai sớm·sinh non, nhau bong non, phù phổi, tổn thương thận cấp·tổn thương chức năng gan·giảm tiểu cầu, v.v.

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (đồ cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Đồ cần chuẩn bị/thông tin cần mang theo:
  • Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm liều lượng·thời gian dùng)
  • Tiền sử bệnh và tiền sử thai sản (bao gồm các biến chứng trong những lần mang thai trước)
  • Ghi chép huyết áp gần đây (nếu có ghi huyết áp tại nhà, ghi rõ ngày·giờ·giá trị)
  • Thay đổi cân nặng gần đây, kết quả xét nghiệm nước tiểu (kết quả xét nghiệm protein niệu)
  • Ghi chép những thay đổi về cử động của thai nhi (thai máy)
  • Thông tin về dị ứng
• Ghi chép triệu chứng: Đau đầu (thời điểm bắt đầu·mức độ), rối loạn thị giác, đau vùng thượng vị, khó thở, phù đột ngột ở chân/mặt, v.v.
• Hồ sơ xét nghiệm: Nếu có kết quả xét nghiệm máu gần đây (gan·thận·tiểu cầu), siêu âm (sự phát triển của thai·lượng nước ối), NST/BPP, hãy mang theo

Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ

• Trong tình trạng này, bác sĩ khuyến nghị sinh vào thời điểm nào (theo từng tuần thai)?
• Tác dụng phụ của thuốc bác sĩ định kê và ảnh hưởng đối với thai nhi là gì?
• Khả năng tình trạng của tôi tiến triển thành tiền sản giật·sản giật ở mức nào?
• Tôi nên đo và ghi chép huyết áp tại nhà như thế nào?
• Tiêu chuẩn nhập viện và những triệu chứng nào cần đến bệnh viện cấp cứu?

Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• Hiện tôi đang ở tuần thai (ví dụ: 32 tuần); xét đến tình trạng của mẹ·thai nhi, bác sĩ khuyến nghị sinh ngay hay tiếp tục theo dõi để kéo dài thai kỳ?
• Tôi (hoặc người trong gia đình) có thuộc đối tượng được khuyến nghị dùng aspirin không? Nên bắt đầu dùng vào thời điểm nào và liều lượng ra sao?