Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Tình trạng rối loạn kiểm soát đường huyết được phát hiện lần đầu hoặc xuất hiện trong thai kỳ, được phân biệt với trường hợp đã mắc bệnh đái tháo đường trước khi mang thai.
- Nguyên nhân/cơ chế bệnh sinh: Các hormone như lactogen nhau thai, estrogen, progesterone do nhau thai tiết ra, cùng với enzym phân giải insulin của nhau thai, làm cản trở tác dụng của insulin và tăng tình trạng kháng insulin. Bệnh xảy ra khi tuyến tụy không thể tăng tiết insulin đủ để bù trừ. Ở một số trường hợp, tự kháng thể chống lại tế bào beta tuyến tụy có thể liên quan.
- Triệu chứng chính: Hầu hết không có triệu chứng, nhưng có thể xuất hiện mệt mỏi, suy nhược và hiếm khi có các triệu chứng liên quan đến tăng đường huyết. Bệnh liên quan đến các biến chứng ở mẹ và thai nhi như tăng huyết áp thai kỳ, thai to và sinh non.
Phương pháp điều trị
- Mục tiêu điều trị: Duy trì đường huyết của mẹ trong phạm vi có thể giảm thiểu nguy cơ cho thai nhi trước và trong thai kỳ (mục tiêu: lúc đói <95 mg/dL, 1 giờ sau ăn <140 mg/dL, 2 giờ sau ăn <120 mg/dL).
- Điều trị bước đầu: Trước tiên áp dụng chế độ ăn (phân bổ carbohydrate, điều chỉnh lượng calo) và tập thể dục thường xuyên (bài tập aerobic vừa sức).
- Điều trị bằng thuốc: Khi không thể kiểm soát bằng chế độ ăn và tập thể dục, nguyên tắc là sử dụng insulin. Thuốc hạ đường huyết đường uống nhìn chung không được khuyến cáo trong thai kỳ (mặc dù có trường hợp sử dụng metformin tùy cơ sở y tế, cần trao đổi với bác sĩ phụ trách).
- Theo dõi thai nhi và diễn tiến thai kỳ: Theo dõi sự phát triển bằng siêu âm tùy theo tình trạng kiểm soát đường huyết (sự phát triển của thai, lượng nước ối), theo dõi cử động thai và tình trạng thai nhi bằng xét nghiệm non-stress/xét nghiệm stress, v.v. Thời điểm và phương pháp sinh được quyết định dựa trên mức độ kiểm soát đường huyết, kích thước thai nhi và các biến chứng thai kỳ.
- Chăm sóc trẻ sơ sinh: Theo dõi và điều trị khi cần các tình trạng như hạ đường huyết sơ sinh, hạ calci máu, đa hồng cầu, vàng da và khó thở ngay sau sinh.
- Lưu ý (tự chăm sóc): Tuân thủ hướng dẫn tự đo đường huyết, ghi chép khi thay đổi chế độ ăn, tập thể dục hoặc thuốc, và lập tức trao đổi với nhân viên y tế khi bị nhiễm trùng, dùng thuốc hoặc thay đổi liều thuốc.
Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng, hồ sơ cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng/hồ sơ cần mang theo:
- Danh sách các thuốc hiện đang sử dụng (bao gồm thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn và thuốc Đông y)
- Kết quả xét nghiệm trước đây (bao gồm kết quả OGTT, ghi chép đường huyết và HbA1c nếu có)
- Ghi chép cân nặng và huyết áp gần đây, sổ theo dõi thai có ghi tuổi thai
- Phiếu ghi chép tự đo đường huyết (giá trị lúc đói và sau ăn), nhật ký ăn uống và tập thể dục
- Những điều cần kiểm tra trước khi đến khám:
- Thay đổi triệu chứng (mệt mỏi, tiểu nhiều, khát nhiều, v.v.)
- Thay đổi cử động thai hoặc có xuất huyết/rò rỉ nước ối hay không
- Thay đổi thói quen ăn uống và diễn tiến tăng cân
- Ví dụ tài liệu cần cung cấp/câu hỏi tại buổi khám ngoại trú:
- “Bác sĩ có muốn xem ghi chép tự đo đường huyết trong tuần vừa qua không?”
- “Tôi có cần mang theo kết quả OGTT (50g, 100g) đã thực hiện trước đây không?”
Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ
- “Tác dụng phụ của thuốc này (hoặc insulin) là gì?”
- “Tiên lượng thai kỳ của tôi như thế nào? Mức độ nguy cơ lâu dài (phát triển thành bệnh đái tháo đường trong tương lai) là bao nhiêu?”
- “Tôi cần đặc biệt lưu ý điều gì trong lối sống (tập thể dục và chế độ ăn)?”
- “Thời điểm và phương pháp sinh được quyết định dựa trên tiêu chí nào?”
Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- “Tiêu chí để tôi bắt đầu điều trị insulin (như chỉ số đường huyết lúc đói/sau ăn, HbA1c, v.v.) là gì?”
- “Cần thực hiện những biện pháp nào để phòng ngừa hạ đường huyết ở trẻ sơ sinh sau sinh, và kế hoạch xét nghiệm, theo dõi ngay sau khi trẻ chào đời như thế nào?”