Vô sinh nữ

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Vô sinh là tình trạng không thể mang thai trong hơn 1 năm dù không sử dụng biện pháp tránh thai và vẫn duy trì quan hệ tình dục bình thường (xảy ra ở khoảng 10–15% các cặp vợ chồng trong độ tuổi sinh sản). Nếu chưa từng mang thai, gọi là vô sinh nguyên phát; nếu đã từng mang thai trước đây, gọi là vô sinh thứ phát.
• Nguyên nhân chính và sinh lý bệnh
  • Rối loạn rụng trứng (thường gặp nhất): Không rụng trứng hoặc rụng trứng không đều do hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS), suy buồng trứng sớm, tăng prolactin máu, bệnh tuyến giáp, v.v.
  • Yếu tố vòi trứng: Tắc nghẽn hoặc rối loạn chức năng vòi trứng (viêm vùng chậu, dính sau phẫu thuật thai ngoài tử cung, v.v.).
  • Yếu tố tử cung và cổ tử cung: Lạc nội mạc tử cung, u xơ tử cung, dị tật bẩm sinh, dính trong buồng tử cung, bất thường chất nhầy cổ tử cung, v.v.
  • Yếu tố phúc mạc và vùng chậu: Dính vùng chậu, bệnh viêm (ví dụ: viêm vùng chậu).
  • Yếu tố nam (cần kiểm tra người bạn đời): Bất thường về số lượng, khả năng di động và hình thái tinh trùng.
  • Không rõ nguyên nhân: Có trường hợp không xác định được nguyên nhân dù đã thực hiện tất cả các xét nghiệm.
• Triệu chứng chính
  • Bản thân tình trạng vô sinh (không thể mang thai)
  • Bất thường kinh nguyệt: Kinh nguyệt không đều, vô kinh, rong kinh, v.v.
  • Đau vùng chậu hoặc bụng (khi có nguyên nhân như lạc nội mạc tử cung)
  • Khác: Đau khi quan hệ tình dục, tiết dịch âm đạo bất thường (liên quan đến nhiễm trùng)

Phương pháp điều trị

• Nguyên tắc điều trị dựa trên chẩn đoán: Xác định nguyên nhân, sau đó tiến hành điều trị theo nguyên nhân.
• Xét nghiệm và chẩn đoán (tóm tắt)
  • Nữ giới: Xét nghiệm hormone máu (FSH/LH ở giai đoạn nang noãn, prolactin, TSH, progesterone ở giai đoạn hoàng thể, v.v.), siêu âm vùng chậu và buồng trứng, chụp tử cung–vòi trứng (HSG) hoặc đánh giá vòi trứng (nội soi ổ bụng trong một số trường hợp), thực hiện xét nghiệm nội mạc tử cung khi cần.
  • Nam giới: Xét nghiệm tinh dịch (ít nhất 1 lần, khuyến nghị 2 lần).
• Điều trị bằng thuốc
  • Gây rụng trứng: Chất tương tự hormone thời kỳ mãn kinh (clomiphene), thuốc ức chế aromatase (letrozole/letrozole — thuốc được khuyến cáo hàng đầu ở bệnh nhân PCOS), hormone kích thích nang trứng dùng để kích thích rụng trứng (thuốc tiêm).
  • Điều trị bất thường hormone: Điều chỉnh bệnh tuyến giáp và tình trạng tăng prolactin máu.
• Kỹ thuật hỗ trợ sinh sản (ART)
  • Bơm tinh trùng vào buồng tử cung (IUI): Được thực hiện trong trường hợp yếu tố nam nhẹ hoặc sau khi gây rụng trứng.
  • Thụ tinh trong ống nghiệm (IVF)/tiêm tinh trùng vào bào tương trứng (ICSI): Có chỉ định trong trường hợp tắc vòi trứng, yếu tố nam nghiêm trọng, thất bại với IUI, v.v.
  • Cân nhắc đông lạnh trứng và tinh trùng khi cần (bảo tồn khả năng sinh sản).
• Điều trị phẫu thuật
  • Phẫu thuật nội soi ổ bụng hoặc nội soi buồng tử cung: Điều chỉnh nguyên nhân như lạc nội mạc tử cung, bóc tách dính, tái tạo vòi trứng, cắt u xơ tử cung, v.v.
• Điều trị bảo tồn và quản lý lối sống
  • Kiểm soát cân nặng: Điều chỉnh tình trạng thừa cân hoặc thiếu cân (đặc biệt quan trọng ở người mắc PCOS).
  • Bỏ thuốc lá, hạn chế uống rượu quá mức, tập thể dục đều đặn, kiểm soát căng thẳng.
  • Hạn chế tối đa tiếp xúc với các yếu tố môi trường (hóa chất có hại, nhiệt độ cao, v.v.).
• Lưu ý khi điều trị và nguy cơ biến chứng
  • Khi sử dụng thuốc kích thích nang trứng, nguy cơ mắc hội chứng quá kích buồng trứng (OHSS) và đa thai tăng lên.
  • Có khả năng tái phát dính sau phẫu thuật.
  • Quá trình ART gây gánh nặng lớn về kinh tế và tinh thần, vì vậy cần hỗ trợ tâm lý–xã hội.
• Tiên lượng
  • Phụ thuộc vào tuổi: Khả năng mang thai tự nhiên giảm khi tuổi càng cao (khả năng sinh sản giảm nhanh sau 35 tuổi). Tùy theo tuổi, có thể cần tiến hành chẩn đoán và điều trị sớm hơn.

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng và thông tin cần chuẩn bị
  • Thời gian đã cố gắng mang thai (đã bao nhiêu tháng/năm kể từ khi ngừng tránh thai), tiền sử mang thai và sảy thai (nếu có, số lần và thời điểm)
  • Bảng theo dõi chu kỳ kinh trong 6–12 tháng gần đây (độ dài chu kỳ, lượng và tính chất kinh nguyệt, dấu hiệu rụng trứng)
  • Danh sách thuốc và thực phẩm bổ sung đang sử dụng (thuốc tránh thai, thuốc hướng thần, thuốc chống ung thư, v.v.)
  • Tiền sử phẫu thuật lớn, nhiễm trùng vùng chậu, bệnh lây truyền qua đường tình dục, tần suất và vấn đề trong đời sống tình dục (ví dụ: xuất tinh ngược dòng, v.v.)
  • Mang theo kết quả xét nghiệm tinh dịch của người bạn đời (chồng) nếu có
  • Kết quả các xét nghiệm trước đây (xét nghiệm hormone, siêu âm, HSG, v.v.)
• Thông tin chính cần cung cấp cho bác sĩ khi khám ngoại trú
  • Tuổi (nữ và nam), cân nặng và BMI, tiền sử hút thuốc và uống rượu, các chất phơi nhiễm liên quan đến nghề nghiệp
• Ví dụ về những câu hỏi bệnh nhân nên chuẩn bị trước
  • Đã bắt đầu cố gắng mang thai từ khi nào (thời gian chính xác)
  • Chu kỳ kinh và các điểm bất thường (không đều, ra nhiều, vô kinh)
  • Người bạn đời đã thực hiện xét nghiệm tinh dịch hay chưa

Ví dụ về các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• Những nguyên nhân có thể gây ra tình trạng này là gì? Tôi nên làm xét nghiệm nào trước?
• Ở độ tuổi của tôi, có thể chờ đến bao lâu mới tiến hành xét nghiệm và điều trị? (ví dụ: tiêu chí 1 năm so với 6 tháng)
• Các phương pháp điều trị được khuyến nghị và tỷ lệ thành công là gì? Chi phí và tác dụng phụ thì sao?
• Các tác dụng phụ chính của thuốc (ví dụ: letrozole, clomiphene) là gì?
• Giữa bơm tinh trùng vào buồng tử cung (IUI) và thụ tinh trong ống nghiệm (IVF), phương pháp nào phù hợp hơn với tình trạng của tôi?
• Tôi có cần thay đổi ngay điểm nào trong lối sống không? (cân nặng, hút thuốc, uống rượu, v.v.)
• Những biến chứng nào có thể xảy ra trong quá trình điều trị và cách xử trí là gì?

Ví dụ về các câu hỏi phù hợp theo từng bệnh

• Khi kinh nguyệt không đều: "Chu kỳ kinh của tôi không đều. Để kiểm tra liệu tôi có rụng trứng hay không, tôi nên thực hiện xét nghiệm nào (xét nghiệm progesterone giai đoạn hoàng thể, siêu âm kiểm tra có hay không có rụng trứng hoặc que thử rụng trứng) và thực hiện vào thời điểm nào?"
• Khi nghi ngờ có yếu tố vòi trứng hoặc tử cung: "Nếu xác nhận bị tắc vòi trứng, giữa phẫu thuật phục hồi (tái tạo vòi trứng) và tiến hành IVF ngay thì phương pháp nào có tỷ lệ thành công cao hơn và ít rủi ro hơn trong tình trạng của tôi?"