Đau bụng kinh nguyên phát

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Tên bệnh: Đau bụng kinh nguyên phát (Primary dysmenorrhea)
• Nguyên nhân/cơ chế bệnh sinh: Khi sự sản sinh prostaglandin tại nội mạc tử cung tăng lên, gây co thắt mạnh và thiếu máu cục bộ ở tử cung, từ đó gây đau. Thuật ngữ này chỉ tình trạng không có tổn thương cấu trúc ở vùng chậu. Bệnh thường bắt đầu trong vòng 1–2 năm sau kỳ kinh đầu tiên và phổ biến ở phụ nữ trẻ.
• Triệu chứng chính: Đau vùng bụng dưới (chủ yếu ở vùng phía trên bàng quang) xuất hiện vài giờ trước hoặc ngay sau khi bắt đầu kinh nguyệt, đau thắt lưng, đau khi ấn vùng chậu, đau lan (xuống đùi, xương cùng). Các triệu chứng kèm theo có thể gồm buồn nôn, nôn, tiêu chảy, đau đầu, v.v. Cơn đau thường kéo dài 48–72 giờ.

Phương pháp điều trị

• Điều trị thuốc bước đầu
  • Thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs): ibuprofen, naproxen, v.v. — dùng ngay trước hoặc ngay sau khi bắt đầu đau, sử dụng trong vài ngày với khoảng cách 6–8 giờ một lần. Có hiệu quả đáng kể ở khoảng 80% trường hợp.
  • Lưu ý: Cần thận trọng hoặc chống chỉ định sử dụng nếu có tiền sử loét dạ dày–tá tràng, quá mẫn với aspirin, v.v.
• Điều trị nội tiết
  • Thuốc tránh thai đường uống (thuốc tránh thai phối hợp) hoặc thuốc chỉ chứa progestogen (Mirena, v.v.): ức chế rụng trứng hoặc làm thay đổi nội mạc tử cung, qua đó giảm sản sinh prostaglandin → giảm đau bụng kinh. Có thể kỳ vọng hiệu quả lâu dài.
• Điều trị hỗ trợ và thay thế
  • Một số phương pháp như liệu pháp nhiệt (chườm ấm vùng bụng), tập aerobic thường xuyên, kiểm soát cân nặng, kiểm soát căng thẳng, liệu pháp thư giãn/yoga, châm cứu, liệu pháp hương thơm và thiền đã được báo cáo là có thể làm giảm một phần triệu chứng.
• Khi khó điều trị/nghi ngờ nguyên nhân khác
  • Nếu không kiểm soát được bằng thuốc hoặc có các triệu chứng không điển hình (đau ngoài kỳ kinh, đau khi quan hệ tình dục, rong kinh không đều, vô sinh, v.v.), cần kiểm tra nguyên nhân thứ phát (lạc nội mạc tử cung, u xơ tử cung, lạc tuyến cơ tử cung, v.v.) bằng siêu âm vùng chậu và, khi cần, nội soi ổ bụng chẩn đoán.
• Khi đau dữ dội
  • Có thể cân nhắc sử dụng thuốc giảm đau gây nghiện trong thời gian ngắn (ví dụ: codeine), nhưng cần đánh giá nguy cơ lạm dụng, tác dụng phụ và các yếu tố tâm lý.
• Lưu ý trong quá trình điều trị
  • Khi sử dụng NSAIDs, cần theo dõi các rối loạn tiêu hóa (buồn nôn, khó tiêu, xuất huyết, v.v.); đối với điều trị nội tiết, cần kiểm tra các chống chỉ định và tác dụng phụ (nguy cơ huyết khối, thay đổi cân nặng, v.v.). Nếu đang có kế hoạch mang thai, hãy trao đổi với bác sĩ.

Những điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng/thông tin cần chuẩn bị
  • Danh sách các thuốc đang sử dụng gần đây (thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn và thực phẩm bổ sung)
  • Ghi chép về chu kỳ kinh nguyệt: ngày bắt đầu kinh, thời gian kéo dài, lượng máu, thời điểm bắt đầu và hết đau, mức độ đau (ví dụ: 0–10), thời điểm dùng thuốc giảm đau và hiệu quả
  • Kết quả khám phụ khoa, siêu âm và nội soi ổ bụng trước đây (nếu có)
  • Tiền sử sinh sản, tiền sử quan hệ tình dục, phương pháp tránh thai, tiền sử bệnh mạn tính (loét dạ dày, huyết khối, v.v.)
• Các thông tin hữu ích để mô tả triệu chứng với bác sĩ khi đi khám
  • Thời điểm đau (trước kỳ kinh/ngay sau khi bắt đầu), thời gian kéo dài, tính chất cơn đau (đau quặn thắt hay đau liên tục), triệu chứng kèm theo (buồn nôn, sốt, chảy máu bất thường)
  • Thuốc có hiệu quả hay không và có xuất hiện tác dụng phụ sau khi dùng thuốc hay không

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• "Các tác dụng phụ chính và những điểm cần lưu ý của thuốc này là gì?"
• "Sau khi bắt đầu điều trị, khoảng bao lâu thì có thể thấy cơn đau cải thiện?"
• "Tôi có thể bắt đầu điều trị nội tiết (như thuốc tránh thai) không? Việc sử dụng lâu dài có những nguy cơ gì?"
• "Làm thế nào để xác định chắc chắn triệu chứng của tôi là nguyên phát hay thứ phát?"
• "Tôi nên làm gì trong lối sống để giảm đau?"

Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• "Nếu cơn đau của tôi không đáp ứng với NSAIDs, bác sĩ khuyến nghị bước tiếp theo (xét nghiệm hoặc điều trị nào) là gì?"
• "Nếu bắt đầu dùng thuốc tránh thai đường uống phối hợp, dự kiến từ khi nào đau bụng kinh sẽ giảm, và việc ngừng thuốc khi có kế hoạch mang thai sẽ ảnh hưởng như thế nào?"

Hướng dẫn thêm: Nếu cơn đau dữ dội đột ngột nặng lên, sốt cao, đau vùng chậu kéo dài ngoài kỳ kinh, chảy máu âm đạo bất thường hoặc có triệu chứng nghi ngờ mang thai, hãy đến cơ sở y tế ngay lập tức.