Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Tình trạng mang thai đồng thời từ hai thai nhi trở lên (sinh đôi, sinh ba, v.v.).
- Nguyên nhân và sinh lý bệnh
- Phần lớn không rõ nguyên nhân. Tần suất xảy ra thai đôi khác trứng (hai hợp tử) tăng khi có tiền sử gia đình, tuổi cao, sử dụng phương pháp kích thích rụng trứng hoặc kỹ thuật hỗ trợ sinh sản (thụ tinh trong ống nghiệm, thuốc kích thích rụng trứng).
- Thai đôi cùng trứng (một hợp tử) hình thành do sự phân chia của trứng đã thụ tinh; nguy cơ biến chứng thay đổi tùy theo loại bánh nhau (chorionicity) và màng ối (amnionicity). Trong trường hợp một bánh nhau (monochorionic), sự nối thông mạch máu giữa các thai nhi làm tăng nguy cơ biến chứng mất cân bằng dòng máu như hội chứng truyền máu song thai (twin-to-twin transfusion syndrome, TTTS).
- Tử cung căng giãn quá mức và sự cạnh tranh giữa các thai nhi làm tăng nguy cơ sinh non, trẻ sơ sinh nhẹ cân, v.v.
- Triệu chứng chính
- Ban đầu tương tự thai đơn, nhưng thường bị nghén (buồn nôn, nôn) nặng hơn.
- Bụng lớn hơn so với tuổi thai; siêu âm xác nhận từ hai thai nhi trở lên và nhiều tim thai.
- Khi xảy ra biến chứng trong thai kỳ (chuyển dạ sớm, tiền sản giật, bất thường bánh nhau, v.v.), có thể xuất hiện đau đầu, rối loạn thị giác, đau bụng, chảy máu âm đạo, giảm cử động thai, v.v.
Phương pháp điều trị và lưu ý
- Chăm sóc trước sinh (điều trị tiêu chuẩn)
- Theo dõi bằng siêu âm và theo dõi cử động, tăng trưởng thai: Sau khi xác định tình trạng bánh nhau và màng ối (chorionicity/amnionicity) bằng siêu âm, cần theo dõi thường xuyên tùy theo mức độ nguy cơ. (Đặc biệt với thai đôi cùng trứng, khuyến nghị siêu âm mỗi 2 tuần sau 16 tuần.)
- Đánh giá tăng trưởng định kỳ (rút ngắn khoảng cách giữa các lần kiểm tra), thực hiện NST/kiểm tra Doppler khi cần.
- Quản lý thiếu máu và dinh dưỡng: Cần bổ sung nhiều hơn so với thai đơn về năng lượng, protein, sắt, axit folic, v.v. Tư vấn dinh dưỡng tùy theo tình trạng lâm sàng.
- Quản lý biến chứng: Điều trị tiền sản giật, đái tháo đường thai kỳ (thuốc, nhập viện, theo dõi); khám ngay khi xảy ra nhau bong non, nhau tiền đạo, v.v.
- Điều trị can thiệp và phẫu thuật
- Khi xảy ra biến chứng đặc hiệu như TTTS nặng: Điều trị laser mạch máu bánh nhau (đốt laser thai nhi bằng nội soi ổ bụng hoặc nội soi buồng tử cung), giảm thai có chọn lọc (cân nhắc trong thai kỳ nguy cơ cao với nhiều thai).
- Sinh non hoặc mổ lấy thai: Quyết định tùy theo ngôi thai, số thai, tình trạng thai và tuổi thai.
- Kế hoạch sinh
- Quyết định thời điểm và phương pháp sinh dựa trên tổng hợp cấu trúc bánh nhau và màng ối, ngôi thai, tình trạng của mẹ và thai. Thai đôi có khả năng sinh non và mổ lấy thai cao hơn.
- Quản lý sinh hoạt và lưu ý
- Tích cực tham gia khám thai định kỳ, kiểm tra cân nặng, phù và huyết áp; đến bệnh viện ngay khi giảm cử động thai, đau bụng hoặc chảy máu.
- Không hút thuốc, không uống rượu; nghỉ ngơi đầy đủ và ăn uống cân bằng; hạn chế vận động quá sức (tuân theo chỉ dẫn của bác sĩ).
- Biến chứng (lưu ý)
- Sinh non, trẻ nhẹ cân, tiền sản giật (nguy cơ cao hơn khoảng 2 lần so với thai đơn), bất thường bánh nhau, mất cân bằng dòng máu giữa các thai nhi (TTTS), tăng dị tật bẩm sinh (tăng tương đối ở thai cùng trứng), băng huyết sau sinh, v.v.
- Tiên lượng
- Mức độ nguy cơ đối với mẹ và trẻ sơ sinh thay đổi đáng kể tùy theo số lượng thai, chorionicity và mức độ chăm sóc trước sinh. Tiên lượng có thể được cải thiện nhờ theo dõi tích cực và can thiệp thích hợp.
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (đồ cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)
- Đồ cần chuẩn bị
- Danh sách các thuốc và thực phẩm bổ sung đang dùng (tên, liều lượng)
- Kết quả khám thai và siêu âm trước đây (nếu có thể, bản in/tệp điện tử)
- Tiền sử bệnh hiện có (tăng huyết áp, đái tháo đường, phẫu thuật, v.v.) và tiền sử gia đình (bao gồm tiền sử sinh đôi)
- Ghi chép triệu chứng: mức độ nghén, thay đổi cân nặng, thay đổi cử động thai, có hay không chảy máu, đau bụng, đau đầu, bất thường thị giác
- Kết quả các xét nghiệm liên quan đến thai kỳ (xét nghiệm máu, xét nghiệm nước tiểu, v.v.)
- Ví dụ câu hỏi nên chuẩn bị trước khi khám ngoại trú
- Xu hướng cân nặng, tình trạng phù và huyết áp gần đây như thế nào?
- Số lượng thai, tình trạng bánh nhau (chorionicity) và ý nghĩa của những điều này là gì?
- Biến chứng đã được chẩn đoán (nếu có) và kế hoạch quản lý trong thời gian tới là gì?
Ví dụ các câu hỏi chung nên hỏi bác sĩ
- "Cấu trúc bánh nhau/màng ối (chorionicity/amnionicity) trong thai kỳ của chúng tôi như thế nào và những nguy cơ mà điều này gây ra là gì?"
- "Tần suất siêu âm và xét nghiệm được khuyến nghị, cũng như thời điểm dự kiến sinh (tuần thai) là khi nào?"
- "Khả năng cần nhập viện hoặc tiêu chí quyết định phương pháp sinh (sinh thường so với mổ lấy thai) là gì?"
- "Những triệu chứng nào cần lưu ý trong thai kỳ này (triệu chứng cần đến bệnh viện ngay) là gì?"
Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- "Đã xác định đây là thai cùng trứng (monochorionic) chưa? Nếu là monochorionic, nguy cơ TTTS sẽ được theo dõi và xử trí như thế nào?"
- "Nếu hiện tại có sự chênh lệch tăng trưởng giữa các thai nhi, mức độ nào bắt đầu nguy hiểm (chính sách xử trí khi thai chậm tăng trưởng) là gì?"