U nang buồng trứng

Mô tả bệnh (Nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Nang buồng trứng là khối chứa dịch hoặc chất bán rắn bên trong buồng trứng, phần lớn lành tính và thường gặp ở phụ nữ trong độ tuổi sinh sản.
• Nguyên nhân/cơ chế bệnh sinh: Nguyên nhân thường gặp nhất là nang chức năng (nang noãn, nang hoàng thể), hình thành do nang trứng phát triển trong quá trình rụng trứng vẫn còn tồn tại hoặc không được giải phóng. Ngoài ra, nguyên nhân có thể là nang bẩm sinh, bất thường nội tiết, u lành tính của buồng trứng (nang nang noãn, u nang nhầy, u nang thanh dịch, v.v.) và hiếm khi là khối u ác tính.
• Triệu chứng chính: Phần lớn không có triệu chứng. Nếu có triệu chứng, có thể gồm đau vùng chậu, chướng bụng/cảm giác đè nặng, chảy máu âm đạo bất thường, đau khi quan hệ tình dục, khó chịu khi đi tiểu hoặc đại tiện, đau bụng cấp tính (khi bị xoắn [torsion] hoặc vỡ). Đau dữ dội đột ngột và hạ huyết áp có thể là tình trạng cấp cứu.

Phương pháp điều trị

• Tiếp cận ban đầu
  • Phần lớn nang chức năng tự biến mất trong vòng vài tuần đến vài tháng → theo dõi diễn tiến và kiểm soát triệu chứng là tiêu chuẩn điều trị.
  • Khi theo dõi, cần siêu âm vùng chậu định kỳ (ví dụ: cách nhau 6–12 tuần) và kiểm tra sự thay đổi của triệu chứng.
• Điều trị bằng thuốc
  • Kiểm soát đau: sử dụng NSAIDs (ví dụ: ibuprofen) tạm thời.
  • Điều trị nội tiết: thuốc tránh thai đường uống không làm nang hiện có nhỏ lại nhanh hơn, nhưng có thể được sử dụng để phòng ngừa tái phát nang chức năng (hiệu quả có hạn).
• Thủ thuật/phẫu thuật
  • Chỉ định: nang tồn tại dai dẳng hoặc phát triển to, dấu hiệu nghi ngờ ác tính trên siêu âm (thành phần đặc, vách ngăn, mô tăng sinh, bất thường dòng máu, tính không đối xứng), nang có kích thước lớn (gây chèn ép cơ quan), đau bụng cấp tính (xoắn hoặc vỡ), nang mới xuất hiện ở phụ nữ mãn kinh, tăng chất chỉ điểm khối u, v.v.
  • Phương pháp phẫu thuật: ưu tiên cân nhắc phẫu thuật cắt nang buồng trứng nội soi (cắt nang bảo tồn buồng trứng, cystectomy). Khi cần, có thể thực hiện cắt một phần hoặc toàn bộ buồng trứng (ovariectomy) hoặc phẫu thuật mở bụng (laparotomy). Khi nghi ngờ ác tính, có thể tiến hành phẫu thuật bổ sung để xác định giai đoạn bệnh.
  • Trường hợp cấp cứu: cần phẫu thuật cấp cứu khi buồng trứng bị xoắn (torsion) hoặc chảy máu/sốc do vỡ nang.
• Lưu ý/tự chăm sóc
  • Khi xuất hiện các triệu chứng như đau cấp tính, sốt, ngất hoặc hạ huyết áp, cần đến ngay phòng cấp cứu.
  • Ghi chép thường xuyên chu kỳ kinh nguyệt, tình trạng đau và kiểu chảy máu. Trao đổi với nhân viên y tế về việc sử dụng thuốc tránh thai và kế hoạch mang thai.
  • Tùy thuộc vào việc có bảo tồn buồng trứng sau phẫu thuật hay không, khả năng sinh sản có thể bị ảnh hưởng — nếu việc bảo tồn khả năng sinh sản là quan trọng, cần thảo luận trước về phương pháp và phạm vi phẫu thuật.

Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng và thông tin cần chuẩn bị
  • Danh sách thuốc và thực phẩm bổ sung đang sử dụng (bao gồm liều lượng và thời gian dùng).
  • Kết quả xét nghiệm gần đây (siêu âm, xét nghiệm máu, CT/MRI, v.v.) và ngày thực hiện.
  • Tiền sử kinh nguyệt: ngày bắt đầu kỳ kinh cuối, thay đổi về chu kỳ, thời gian và lượng kinh, có đau bụng kinh hay không.
  • Nhật ký cơn đau: thời điểm bắt đầu, tần suất, mức độ đau (0–10), yếu tố khởi phát và yếu tố làm giảm đau.
  • Tình trạng mang thai, tiền sử sinh sản (bao gồm tiền sử mang thai và phẫu thuật) và tiền sử gia đình (ung thư vú, ung thư buồng trứng, liên quan đến BRCA).
  • Dị ứng và bệnh nền (chẳng hạn như rối loạn đông máu).
• Tài liệu/hình ảnh cần xuất trình khi khám ngoại trú
  • Hình ảnh và phiếu kết quả siêu âm trước đây, phiếu đọc kết quả CT/MRI (nếu có, mang theo bản gốc hoặc CD).
• Ví dụ câu hỏi (để đưa cho bác sĩ xem)
  • "Kích thước và đặc điểm của nang được diễn giải như thế nào trong kết quả siêu âm gần đây?"
  • "Hiện tại chỉ theo dõi có được không, khả năng cần phẫu thuật là khoảng bao nhiêu?"

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• Tác dụng phụ và thời gian sử dụng của thuốc này (hoặc đơn thuốc) như thế nào?
• Tiên lượng của nang buồng trứng của tôi (khả năng tự biến mất, nguy cơ tái phát) ở mức nào?
• Trong các thói quen sinh hoạt (tập thể dục, quan hệ tình dục, tránh thai, v.v.), có điều gì đặc biệt cần lưu ý không?

Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• Làm thế nào để phân biệt qua kết quả siêu âm liệu nang này là nang chức năng (liên quan đến rụng trứng) hay có dấu hiệu nghi ngờ ác tính? Những dấu hiệu nào là cảnh báo nguy hiểm?
• Tôi coi trọng khả năng sinh sản (kế hoạch mang thai); nếu cần phẫu thuật, có thể bảo tồn chức năng buồng trứng ở mức tối đa không? Phương pháp phẫu thuật và kết quả dự kiến là gì?

(Tham khảo: Nhân viên y tế sẽ đưa ra quyết định chẩn đoán và điều trị dựa trên việc đánh giá tổng hợp tình trạng cá nhân, tuổi, kết quả hình ảnh, chất chỉ điểm khối u, v.v.)