Bệnh viêm vùng chậu

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Tóm tắt định nghĩa: Bệnh viêm vùng chậu (Pelvic inflammatory disease, PID) là tình trạng nhiễm trùng ngược dòng qua âm đạo và cổ tử cung, gây viêm niêm mạc tử cung, vòi trứng, buồng trứng và khoang phúc mạc vùng chậu.
• Nguyên nhân chính: Các vi khuẩn gây bệnh lây truyền qua đường tình dục, bao gồm Neisseria gonorrhoeae và Chlamydia trachomatis, thường gặp; ngoài ra, trực khuẩn Gram âm đường ruột, vi khuẩn kỵ khí, nhiễm trùng hỗn hợp, nhiễm trùng sau sinh hoặc sau nạo buồng tử cung cũng có thể là nguyên nhân.
• Tóm tắt sinh lý bệnh: Nhiễm khuẩn ngược dòng gây tổn thương niêm mạc vòi trứng, dẫn đến viêm, phù nề và dính; trường hợp nặng có thể tiến triển thành tắc vòi trứng, áp xe (áp xe vòi trứng-buồng trứng) và viêm phúc mạc.
• Triệu chứng chính: Đau vùng chậu hoặc bụng dưới, đau khi ấn vào cổ tử cung hoặc đau dữ dội khi lay động cổ tử cung (khó thụ thai hoặc cervical motion tenderness), dịch tiết âm đạo bất thường (tăng tiết, có mùi hôi), sốt, đau khi quan hệ tình dục, đau khi tiểu tiện. Một số trường hợp nhẹ có thể có triệu chứng không rõ ràng.
• Nguy cơ biến chứng: Vô sinh do tắc vòi trứng, tăng nguy cơ mang thai ngoài tử cung, đau vùng chậu mạn tính, áp xe vòi trứng-buồng trứng và viêm phúc mạc, nhiễm khuẩn huyết do áp xe vỡ.

Phương pháp điều trị

• Nguyên tắc chung: Bắt đầu điều trị theo kinh nghiệm bằng kháng sinh phổ rộng càng sớm càng tốt để bao phủ các tác nhân gây bệnh chính như lậu cầu, Chlamydia và vi khuẩn kỵ khí. Kế hoạch điều trị thay đổi tùy theo mức độ nặng, tình trạng mang thai và sự hiện diện của áp xe.
• Ví dụ phác đồ tiêu chuẩn ngoại trú (đường uống):
  • Ceftriaxone 500 mg tiêm bắp một liều duy nhất (1 g nếu cân nặng ≥150 kg) + Doxycycline 100 mg PO 2 lần/ngày trong 14 ngày
  • Nếu được đánh giá là cần bao phủ vi khuẩn kỵ khí, cân nhắc bổ sung Metronidazole 500 mg PO 2 lần/ngày trong 14 ngày
• Ví dụ phác đồ tiêu chuẩn nội trú (đường tĩnh mạch):
  • Cefotetan 2 g IV q12 + Doxycycline 100 mg IV/PO 2 lần/ngày
  • Hoặc Cefoxitin 2 g IV q6–8 + Doxycycline
  • Trong trường hợp nặng hoặc cần điều trị ngoại khoa, sử dụng Clindamycin + Gentamicin hoặc các thuốc khác
• Áp xe vòi trứng-buồng trứng (TOA):
  • Áp xe nhỏ có thể hồi phục bằng điều trị kháng sinh.
  • Nếu áp xe lớn (thường >3–6 cm), tình trạng lâm sàng xấu đi hoặc có nguy cơ vỡ, cân nhắc dẫn lưu qua da (chọc hút) hoặc phẫu thuật (nội soi ổ bụng/mổ mở).
• Điều trị kèm theo:
  • Điều trị bạn tình (khuyến nghị điều trị đồng thời bạn tình trong 60 ngày trước đó)
  • Xác nhận tình trạng mang thai (phác đồ điều trị được khuyến nghị và các lưu ý sẽ khác khi mang thai)
  • Kiểm soát đau (thuốc giảm đau), tiến hành nhập viện và bổ sung dịch khi cần
• Theo dõi:
  • Kiểm tra tình trạng cải thiện triệu chứng trong vòng 48–72 giờ. Nếu tình trạng xấu đi hoặc không đáp ứng, cần nhập viện và thay đổi điều trị.
  • Trong trường hợp nhiễm Chlamydia, phụ nữ mang thai được khuyến nghị làm xét nghiệm xác nhận khỏi bệnh sau điều trị (3–4 tuần); phụ nữ không mang thai được khuyến nghị xét nghiệm lại sau 3 tháng.
• Quản lý sinh hoạt và lưu ý:
  • Không quan hệ tình dục trong thời gian điều trị và cho đến khi bạn tình hoàn tất điều trị
  • Uống đầy đủ kháng sinh theo đơn trong toàn bộ thời gian được chỉ định
  • Đến cơ sở y tế ngay lập tức nếu sốt, đau dữ dội, nôn ói hoặc triệu chứng đột ngột nặng lên

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng cần chuẩn bị và câu hỏi mẫu)

• Vật dụng/tài liệu:
  • Danh sách các thuốc đang sử dụng (bao gồm thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn, thuốc Đông y và thực phẩm bổ sung)
  • Thông tin dị ứng thuốc (đặc biệt là penicillin, cephalosporin, tetracycline, v.v.)
  • Quan hệ tình dục gần đây và số lượng bạn tình, việc sử dụng bao cao su, khả năng phơi nhiễm bệnh lây truyền qua đường tình dục
  • Tiền sử kinh nguyệt (ngày bắt đầu kỳ kinh cuối), khả năng mang thai
  • Thời điểm bắt đầu và diễn biến triệu chứng (vị trí và mức độ đau, thay đổi dịch tiết, sốt, v.v.)
  • Kết quả xét nghiệm STI hoặc kết quả xét nghiệm hình ảnh, xét nghiệm máu trước đây (nếu có)
• Danh sách kiểm tra trước khi khám ngoại trú:
  • Có thể làm xét nghiệm thử thai bằng nước tiểu (được thực hiện tại phòng khám ngoại trú) — cần xác nhận tình trạng mang thai
  • Kiểm tra việc sử dụng kháng sinh gần đây
  • Nếu có thể, ghi lại bằng hình ảnh hoặc ghi chú về dịch tiết (màu sắc, lượng, mùi)
• Dấu hiệu cấp cứu dự phòng (cần đến ER ngay lập tức):
  • Sốt cao (>38.5℃), đau bụng dai dẳng và dữ dội, nôn ói hoặc mất nước, chóng mặt hoặc ngất, dấu hiệu kích thích phúc mạc (đau khi ấn mạnh, phản ứng dội)

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• "Các tác dụng phụ chính của thuốc kháng sinh bác sĩ kê là gì?"
• "Sau khi bắt đầu điều trị, thông thường bao lâu thì triệu chứng bắt đầu cải thiện?"
• "Để phòng ngừa tái phát, tôi cần làm thêm những xét nghiệm nào?"
• "Bạn tình của tôi cần được xét nghiệm và điều trị như thế nào? Tôi cần kiêng quan hệ tình dục đến khi nào?"
• "Nếu có khả năng mang thai, các lựa chọn điều trị sẽ thay đổi như thế nào?"

Ví dụ các câu hỏi chuyên biệt theo bệnh

• "Để giảm nguy cơ hiếm muộn, bác sĩ khuyến nghị làm thêm xét nghiệm nào (chẳng hạn như chụp tử cung-vòi trứng), và thời điểm nào là phù hợp?"
• "IUD (dụng cụ tử cung) của tôi có khả năng là nguyên nhân không? Tôi có thể tiếp tục giữ IUD trong thời gian điều trị không?"