Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Hẹp bao quy đầu nghẹt (Paraphimosis) là tình trạng bao quy đầu bị kéo ra phía sau quy đầu và không thể trở về vị trí ban đầu, khiến quy đầu và bao quy đầu bị siết chặt.
- Sinh lý bệnh: Khi bao quy đầu bị cố định phía sau quy đầu, sự dẫn lưu tĩnh mạch và bạch huyết bị cản trở, khiến quy đầu và bao quy đầu bị phù nề, sung huyết. Nếu tiến triển, lưu lượng máu động mạch cũng bị cản trở và có thể dẫn đến hoại tử.
- Nguyên nhân/yếu tố nguy cơ: Vòng bao quy đầu hẹp (hẹp bao quy đầu), kéo bao quy đầu quá mức ra phía sau, viêm quy đầu và bao quy đầu, sau khi đặt hoặc xử trí ống thông niệu đạo, chấn thương sau thủ dâm hoặc quan hệ tình dục, vệ sinh hoặc xử trí không phù hợp ở trẻ em.
- Triệu chứng chính: Đau dữ dội, sưng và sung huyết quy đầu cũng như bao quy đầu, thay đổi màu sắc quy đầu (hồng → đỏ sẫm → đen), khó tiểu hoặc bí tiểu (đặc biệt ở trẻ em), rối loạn cảm giác.
Phương pháp điều trị
- Nguyên tắc cấp cứu: Giảm chèn ép sớm (giảm phù nề) và đưa bao quy đầu trở về vị trí ban đầu (kéo bao quy đầu về phía trước để phục hồi). Nếu trì hoãn xử trí, nguy cơ hoại tử sẽ tăng.
- Xử trí cấp cứu không phẫu thuật (ưu tiên thử trước)
- Giảm đau·gây tê: An thần tại chỗ, gây tê ngoài màng cứng hoặc phong bế thần kinh lưng dương vật (tại bệnh viện), hoặc sử dụng thuốc giảm đau/thuốc an thần.
- Phương pháp ép: Dùng tay ép liên tục trong 5–10 phút để giảm phù nề, sau đó kéo bao quy đầu về phía trước để đưa về vị trí ban đầu.
- Băng đàn hồi·băng ép: Ép toàn bộ dương vật để giảm phù nề, sau đó thử đưa bao quy đầu về vị trí ban đầu (kiểm tra tình trạng định kỳ trong quá trình này).
- Chườm lạnh/túi chườm đá (áp dụng gián đoạn) để giảm phù nề.
- Liệu pháp thẩm thấu: Sử dụng đường hoặc dung dịch ưu trương để làm giảm lượng nước trong mô bị phù nề (được sử dụng tại hiện trường và một số khoa cấp cứu).
- Chọc kim nhiều vị trí (multiple puncture): Dùng kim tiêm chọc nhiều vị trí ở vùng bao quy đầu bị phù nề để dẫn dịch ra ngoài, giảm phù nề rồi thử đưa bao quy đầu về vị trí ban đầu.
- Điều trị phẫu thuật (khi phương pháp không phẫu thuật thất bại hoặc nghi ngờ hoại tử)
- Rạch bao quy đầu (dorsal slit) dưới gây tê tại chỗ hoặc cắt bao quy đầu (circumcision) để giải quyết triệt để.
- Khi kèm hoại tử·nhiễm trùng, loại bỏ mô và xử trí thích hợp.
- Thuốc/kháng sinh: Cân nhắc sử dụng kháng sinh khi có dấu hiệu nhiễm trùng hoặc dùng kháng sinh dự phòng trước và sau phẫu thuật.
- Nhập viện/theo dõi: Khi có nguy cơ tái phát, nghi ngờ hoại tử, ở trẻ em hoặc kèm bí tiểu, cần nhập viện cấp cứu và chuẩn bị phẫu thuật.
- Lưu ý/tự chăm sóc: Tuyệt đối không cố kéo bao quy đầu ra phía sau (nguy cơ làm tình trạng nặng hơn), theo dõi nhiễm trùng·chảy máu·tình trạng tiểu tiện sau thủ thuật, đến khám lại ngay nếu đau kéo dài hoặc màu sắc quy đầu thay đổi.
Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng và thông tin cần chuẩn bị
- Thời điểm bắt đầu triệu chứng và diễn tiến (giờ/ngày)
- Các xử trí đã thử (tự đưa bao quy đầu về vị trí ban đầu, chườm đá, ép, v.v.)
- Tình trạng tiểu tiện (có tiểu được không, cảm giác còn nước tiểu, có bí tiểu hoàn toàn không)
- Màu sắc hiện tại của quy đầu và bao quy đầu (nếu có thể chụp ảnh, hãy mang theo ảnh)
- Mức độ đau (theo thang điểm 0–10), có mất cảm giác hay không
- Có ống thông đã được đặt hay không và loại ống thông
- Các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc chống đông máu), thông tin về dị ứng
- Tiền sử hẹp bao quy đầu·phẫu thuật dương vật hoặc tiền sử vấn đề về bao quy đầu
- Ví dụ các câu hỏi nên hỏi trước tại phòng khám ngoại trú (bệnh nhân tự chuẩn bị)
- Triệu chứng bắt đầu từ khi nào?
- Có tiểu được không? Nếu không tiểu được thì bắt đầu từ khi nào?
- Đã từng tự thử đưa bao quy đầu trở về vị trí ban đầu chưa?
- Gần đây có được thực hiện xử trí liên quan đến dương vật (đặt ống thông, kiểm tra, quan hệ tình dục, v.v.) không?
- Hiện đang dùng thuốc gì (đặc biệt là thuốc chống đông máu)?
Ví dụ các câu hỏi chung nên hỏi bác sĩ
- Với tình trạng hiện tại, có thể xử trí cấp cứu (đưa bao quy đầu về vị trí ban đầu không phẫu thuật) không?
- Mức độ đau và thời gian hồi phục dự kiến của phương pháp điều trị này như thế nào?
- Có cần dùng kháng sinh hoặc thuốc giảm đau không? Tác dụng phụ là gì?
- Nếu cần phẫu thuật (rạch bao quy đầu hoặc cắt bao quy đầu), ưu điểm, nhược điểm và quá trình hồi phục như thế nào?
- Cần thay đổi thói quen sinh hoạt nào để phòng ngừa tái phát?
Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- Hiện tại quy đầu có vẻ chuyển sang màu đen hoặc mất hoàn toàn cảm giác. Đây có phải là tình huống nghi ngờ hoại tử không? Có cần phẫu thuật ngay không?
- Hiện tôi đang được đặt ống thông niệu đạo. Có cần tháo ống thông không, và sau khi tháo có thể đặt lại không?