PSA tăng cao

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa và sinh lý bệnh: Tuyến tiền liệt là một phần của hệ sinh sản nam, bao quanh niệu đạo và tạo ra một phần tinh dịch. Đây là tình trạng xuất hiện khối u ác tính do sự tăng sinh bất thường của các tế bào tuyến tiền liệt; phần lớn khối u được kích thích phát triển bởi androgen (hormone nam). Ở giai đoạn đầu, khối u thường khu trú tại chỗ, nhưng khi tiến triển có thể xâm lấn bao tuyến tiền liệt hoặc di căn xa đến hạch bạch huyết, xương, gan, phổi và các cơ quan khác.
• Nguyên nhân chính (yếu tố nguy cơ): Nguyên nhân chính xác chưa được biết rõ, nhưng có liên quan đến tuổi cao, tiền sử gia đình (ung thư tuyến tiền liệt ở người thân trực hệ), nguồn gốc châu Phi, béo phì và chế độ ăn nhiều chất béo.
• Triệu chứng chính: Thường không có triệu chứng ở giai đoạn đầu. Có thể xuất hiện rối loạn tiểu tiện do chèn ép niệu đạo (tiểu nhiều lần, cảm giác tiểu không hết, tiểu đêm, khó tiểu, bí tiểu), tiểu máu và khó chịu sau khi tiểu. Khi ung thư tiến triển hoặc di căn, có thể xuất hiện đau xương (do di căn xương), hạch bạch huyết to, sụt cân, suy nhược toàn thân và các triệu chứng khác.

Phương pháp điều trị

• Nguyên tắc chung: Lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp tùy theo giai đoạn bệnh (khu trú tại chỗ so với tiến triển tại chỗ so với di căn), độ mô học của khối u (điểm Gleason theo bệnh lý/độ ISUP và các chỉ số khác), tuổi, tình trạng chức năng và bệnh đồng mắc của bệnh nhân.
• Khu trú tại chỗ, nguy cơ thấp (tổn thương còn sót, ổ tổn thương vi thể, v.v.)
  • Theo dõi tích cực (Active surveillance): Ở giai đoạn nguy cơ thấp, theo dõi diễn tiến bằng quan sát và kiểm tra định kỳ (PSA, thăm khám trực tràng bằng ngón tay, sinh thiết lại, v.v.).
  • Điều trị triệt căn: Cắt tuyến tiền liệt triệt căn (phẫu thuật mở, nội soi ổ bụng hoặc phẫu thuật có robot hỗ trợ) hoặc xạ trị (xạ trị ngoài hoặc xạ trị áp sát). Việc lựa chọn được quyết định dựa trên các tác dụng phụ dự kiến (tiểu không tự chủ, rối loạn cương dương, v.v.) và mong muốn của bệnh nhân.
• Tiến triển tại chỗ hoặc nguy cơ cao
  • Điều trị triệt căn (phẫu thuật/xạ trị) thường được phối hợp với liệu pháp bổ trợ ức chế androgen (liệu pháp hormone) (ADT).
• Bệnh di căn
  • Điều trị ức chế androgen (ADT; thiến hóa học (chất chủ vận/chất đối kháng LHRH) hoặc thiến phẫu thuật (không áp dụng việc cắt buồng trứng; ở nam giới là cắt bỏ hai tinh hoàn)): Đây là phương pháp điều trị nền tảng của ung thư tuyến tiền liệt, giúp ức chế sự phát triển của ung thư.
  • Ở giai đoạn di căn nhạy cảm với hormone, ngoài ADT, có thể phối hợp các thuốc giúp kéo dài thời gian sống (docetaxel (hóa trị), các thuốc kháng androgen như abiraterone, enzalutamide, v.v.).
  • Đối với ung thư tuyến tiền liệt kháng thiến (castration-resistant prostate cancer (CRPC), kháng nội tiết), cân nhắc các thuốc hormone mới thuộc nhóm này (ví dụ: enzalutamide, abiraterone), hóa trị nhóm taxane (docetaxel, cabazitaxel) và liệu pháp nhắm trúng đích hoặc miễn dịch (tùy theo chỉ định).
  • Khi có di căn xương, có thể sử dụng thuốc ức chế tủy xương (chủ yếu là bisphosphonate dạng tiêm tĩnh mạch: zoledronic acid) hoặc denosumab để kiểm soát đau và phòng ngừa các biến cố liên quan đến xương.
• Điều trị giảm nhẹ triệu chứng: Xạ trị để giảm đau do di căn xương, đặt ống thông khi bí tiểu hoặc thực hiện các thủ thuật cải thiện tiểu tiện, v.v.
• Quản lý lối sống và biện pháp hỗ trợ: Kiểm soát chức năng tình dục và các triệu chứng đường tiết niệu (tăng cường cơ sàn chậu, ghi nhật ký đi tiểu), bổ sung canxi và vitamin D cùng với tập luyện chịu trọng lượng để phòng ngừa loãng xương, quản lý nguy cơ hội chứng chuyển hóa và giảm mật độ xương trong thời gian dùng ADT (theo dõi đường huyết, lipid và mật độ xương).
• Lưu ý (nguy cơ biến chứng và tự chăm sóc)
  • ADT: Giảm ham muốn tình dục, bốc hỏa, tăng cân, loãng xương, giảm khối lượng cơ, rối loạn chuyển hóa (kháng insulin, tăng lipid máu).
  • Phẫu thuật: Tiểu không tự chủ, rối loạn cương dương, các biến chứng liên quan đến phẫu thuật và gây mê.
  • Xạ trị: Các triệu chứng kích thích trực tràng và bàng quang (tiểu nhiều lần, tiểu máu), khả năng tổn thương trực tràng.
  • Hóa trị: Ức chế tủy xương (thiếu máu, nguy cơ nhiễm trùng), buồn nôn/nôn, mệt mỏi và các triệu chứng khác.
  • Biến chứng của di căn xương: Đau, gãy xương bệnh lý, chèn ép tủy sống (cần điều trị cấp cứu).
  • Tự chăm sóc: Tuân thủ kiểm tra mật độ xương và tập luyện định kỳ, bỏ thuốc lá, kiểm soát cân nặng, tuân thủ kiểm tra định kỳ (theo dõi PSA).

Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị và câu hỏi gợi ý)

• Vật dụng cần chuẩn bị
  • Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn và thực phẩm bổ sung)
  • Kết quả xét nghiệm trước đây: nồng độ PSA gần đây và trước đây (diễn biến theo thời gian), kết quả sinh thiết tuyến tiền liệt (báo cáo giải phẫu bệnh), kết quả thăm khám trực tràng bằng ngón tay, bản sao các kết quả MRI tuyến tiền liệt, CT, xạ hình xương và PSMA PET trước đây
  • Ghi chép triệu chứng: triệu chứng tiểu tiện (tần suất, cảm giác tiểu không hết, có bí tiểu hay không), có hoặc không có tiểu máu, vị trí, mức độ và thời điểm đau xương, sốt, thay đổi cân nặng, v.v.
  • Tiền sử gia đình (ung thư tuyến tiền liệt, ung thư vú, ung thư buồng trứng, v.v.), ghi chép về dị ứng
  • Tiền sử phẫu thuật và gây mê trước đây
• Những điều cần xác nhận trước khi đến khám
  • Ngày xét nghiệm PSA gần đây nhất và nồng độ PSA (diễn biến ở nhiều thời điểm có ý nghĩa quan trọng)
  • Tình trạng tiểu tiện và chức năng tình dục (thông tin cơ bản trước điều trị)
  • Có hay không các triệu chứng ở niệu đạo hoặc nhiễm trùng đường tiết niệu
• Những thông tin quan trọng cần báo trước với bác sĩ khi đến khám
  • Khó tiểu cấp tính (bí tiểu) hoặc đau xương dữ dội (nghi ngờ gãy xương hoặc chèn ép tủy sống) cần được thông báo ngay lập tức
  • Có đang dùng thuốc chống đông máu hay không (quan trọng trước phẫu thuật hoặc sinh thiết)
• Câu hỏi gợi ý (các nội dung bệnh nhân có thể hỏi bác sĩ)
  • "Ý nghĩa của xét nghiệm này là gì? Những nguyên nhân nào có thể gây tăng PSA?"
  • "Dựa trên giai đoạn và độ mô học, những lựa chọn điều trị nào có thể thực hiện và ưu nhược điểm của từng lựa chọn là gì?"
  • "Tác dụng phụ của từng phương pháp điều trị và ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày như thế nào?"
  • "Mục tiêu PSA và lịch kiểm tra theo dõi sau điều trị như thế nào?"
  • "Nếu có di căn xương, việc kiểm soát đau và phòng ngừa các biến cố liên quan đến xương được thực hiện như thế nào?"

Ví dụ về câu hỏi phù hợp với từng bệnh (1–2 câu)

• "Khi tổng hợp PSA, kết quả giải phẫu bệnh của tôi (điểm Gleason/độ ISUP, v.v.) và kết quả hình ảnh, giữa theo dõi tích cực (Active surveillance) và điều trị triệt căn thì phương án nào được khuyến nghị? Tiên lượng dài hạn dự kiến của mỗi lựa chọn là như thế nào?"
• "Nếu bắt đầu điều trị ức chế androgen (ADT), tôi có cần thực hiện các xét nghiệm và điều trị cụ thể để phòng ngừa loãng xương và rối loạn chuyển hóa (ví dụ: đo mật độ xương, bổ sung canxi/vitamin D, khuyến nghị dùng thuốc ức chế tiêu xương) không? Nếu cần thì nên thực hiện với tần suất như thế nào?"

(Lưu ý: Quyết định chẩn đoán và điều trị cần được cá thể hóa dựa trên việc tổng hợp giai đoạn bệnh, bệnh lý mô học, tình trạng toàn thân và mong muốn của bệnh nhân. Cần trao đổi với bác sĩ phụ trách về phương pháp điều trị cụ thể.)