Giãn tĩnh mạch chân

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa và sinh lý bệnh: Giãn tĩnh mạch chi dưới là tình trạng các tĩnh mạch giãn nông ở chi dưới bị giãn rộng và ngoằn ngoèo bất thường do van tĩnh mạch hoạt động bất thường, khiến máu trào ngược và áp lực tĩnh mạch tăng. Khi tình trạng trào ngược tĩnh mạch và tăng áp tĩnh mạch mạn tính kéo dài, có thể xuất hiện phù chi dưới, viêm da·xơ cứng da, tăng sắc tố, thay đổi cấu trúc mỡ và da (xơ cứng mỡ, lipodermatosclerosis), và trong trường hợp nặng có thể hình thành loét da.
• Nguyên nhân chính (yếu tố nguy cơ): Tiền sử gia đình (khuynh hướng di truyền, đã có báo cáo về đặc điểm di truyền trội theo dòng mẹ), mang thai (thay đổi hormone), tuổi cao, giới nữ, béo phì, đứng hoặc ngồi trong thời gian dài, thuốc tránh thai đường uống, tiền sử viêm tĩnh mạch/huyết khối tĩnh mạch sâu, các bệnh gây tăng áp lực ổ bụng, quần áo bó sát, v.v.
• Triệu chứng chính: Các mạch máu ở chân nổi rõ (vấn đề thẩm mỹ), cảm giác nặng nề·mệt mỏi, đau·đau âm ỉ, chuột rút ban đêm, cảm giác nóng rát·tê·ngứa, phù, giảm độ săn chắc của da·tăng sắc tố, viêm tĩnh mạch huyết khối tĩnh mạch nông, và trong trường hợp nặng là loét da.
• Tóm tắt chẩn đoán: Quan sát bằng mắt khi đứng (tĩnh mạch nông giãn), khám thực thể (có trào ngược hay không, phân loại CEAP), siêu âm Doppler (Doppler tĩnh mạch) và siêu âm tĩnh mạch bụng·chi dưới (duplex ultrasound) để đánh giá vị trí·phạm vi trào ngược và tình trạng tĩnh mạch sâu.

Phương pháp điều trị

• Điều trị bảo tồn (giai đoạn đầu và hỗ trợ)
  • Điều chỉnh lối sống: Không đứng hoặc ngồi trong thời gian dài, kê cao chân (khi nghỉ ngơi·ngủ, kê cao hơn tim, khuyến nghị khoảng 15 cm), tập thể dục đều đặn (thúc đẩy hồi lưu tĩnh mạch nhờ bơm cơ bắp chân), kiểm soát cân nặng, tránh quần áo bó sát.
  • Điều trị bằng áp lực: Khuyến nghị sử dụng vớ áp lực khoảng 20–30 mmHg (mức trung bình) (mang ngay sau khi thức dậy vào buổi sáng, mang trong thời gian hoạt động; khuyến nghị ít nhất 2–3 tuần sau thủ thuật). Vớ phải vừa vặn và không bị nhăn.
  • Điều trị bằng thuốc: Thuốc tác động lên tĩnh mạch để cải thiện các triệu chứng mạch máu (đã có báo cáo sử dụng các thuốc thuộc nhóm Diosmin/hesperidin, v.v.), thuốc chống viêm giảm đau, điều trị tại chỗ khi có loét và kháng sinh (khi có nhiễm trùng).
• Điều trị can thiệp/thủ thuật (khi có triệu chứng·vấn đề thẩm mỹ·biến chứng)
  • Liệu pháp xơ hóa (sclerotherapy): Được sử dụng cho các tĩnh mạch nhỏ hoặc tĩnh mạch tái phát·còn tồn lưu (dạng dung dịch hoặc bọt). Ưu điểm: điều trị ngoại trú, không cần gây mê·rạch da. Nhược điểm: nếu không tuân thủ điều trị bằng áp lực, có nguy cơ tái phát·huyết khối.
  • Thủ thuật bít tĩnh mạch qua da trong lòng tĩnh mạch: Thủ thuật bít bằng sóng cao tần (RFA) hoặc laser (EVLA) — giảm thiểu rạch da, có lợi ích về thẩm mỹ và thời gian hồi phục nhanh. Cần có thêm nghiên cứu về tỷ lệ tái phát dài hạn.
  • Phẫu thuật: Thắt cao và lấy bỏ tĩnh mạch (ligation & stripping), vi phẫu lấy bỏ tĩnh mạch (microphlebectomy). Ưu điểm: giảm thiểu tái phát (đặc biệt khi xử lý tổn thương trào ngược van vùng bẹn). Nhược điểm: có khả năng cần gây mê·nhập viện·rạch da để lại sẹo.
  • Điều trị khi có biến chứng huyết khối: Viêm tĩnh mạch huyết khối nông được điều trị bảo tồn·điều trị tại chỗ; khi nghi ngờ huyết khối tĩnh mạch sâu (DVT), áp dụng điều trị chống đông tiêu chuẩn (theo chỉ định của bác sĩ chuyên khoa).
• Chăm sóc sau thủ thuật: Khuyến nghị đi lại sớm, mang vớ áp lực phù hợp, theo dõi các triệu chứng nhiễm trùng·huyết khối.
• Tiên lượng: Bệnh có thể diễn tiến mạn tính, nhưng điều trị phù hợp có thể làm giảm triệu chứng và phòng ngừa biến chứng. Vì có khả năng tái phát, cần quản lý lối sống và tái khám định kỳ.

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm đồ cần chuẩn bị·ví dụ câu hỏi)

• Đồ cần chuẩn bị
  • Danh sách các loại thuốc·thực phẩm bổ sung đang dùng (bao gồm thuốc chống đông).
  • Tiền sử bệnh (đặc biệt là tiền sử DVT, tiền sử phẫu thuật, tiền sử mang thai) và tiền sử gia đình (có người bị giãn tĩnh mạch hay không).
  • Bản sao hoặc CD của các kết quả xét nghiệm·hình ảnh trước đây (nếu có), chẳng hạn như siêu âm.
  • Ghi chép thời điểm khởi phát·thay đổi của triệu chứng (mức độ phù, tính chất cơn đau, chuột rút ban đêm, v.v.) và ảnh chân (chụp khi đứng, từ phía trước·bên).
  • Thông tin về cân nặng·nghề nghiệp (có phải đứng hoặc ngồi trong thời gian dài hay không).
  • Nếu có khả năng mang thai, cần xác nhận có mang thai hay không (nếu đang mang thai/dự định mang thai, hãy báo trước).
• Tài liệu·ghi chép cần cho bác sĩ xem khi khám ngoại trú
  • Thời điểm xuất hiện triệu chứng (có nặng hơn vào buổi sáng/buổi tối hay không), có mang vớ áp lực hay không và loại vớ, những hạn chế trong sinh hoạt hằng ngày.
• Chuẩn bị cho khám cơ bản khi khám ngoại trú: Quan sát khi đứng, kiểm tra vùng bị chèn ép/tổn thương, khả năng được hẹn siêu âm Doppler.

Ví dụ các câu hỏi chung dành cho bác sĩ

• "Những lựa chọn điều trị mà bác sĩ khuyến nghị là gì và ưu nhược điểm của từng lựa chọn là gì?"
• "Các tác dụng phụ thường gặp và điểm cần lưu ý của thuốc này (hoặc thủ thuật này) là gì?"
• "Sau khi điều trị, thời gian trở lại sinh hoạt hằng ngày và quá trình hồi phục diễn ra như thế nào?"
• "Khả năng tái phát ở mức nào và cần có những thói quen sinh hoạt nào để giảm tái phát?"
• "Nếu đang mang thai hoặc có kế hoạch mang thai, chiến lược điều trị sẽ thay đổi như thế nào?"

Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• "Trong trường hợp của tôi (cung cấp ảnh triệu chứng·kết quả siêu âm), chỉ điều trị bằng áp lực có đủ không, hay nên thực hiện thủ thuật (ví dụ: sóng cao tần·laser·liệu pháp xơ hóa)?"
• "Sau liệu pháp xơ hóa, tôi cần mang vớ áp lực trong bao lâu (ví dụ: ít nhất 2–3 tuần), và cần chăm sóc như thế nào để phòng ngừa tác dụng phụ (tăng sắc tố·huyết khối)?"