Tăng áp phổi

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Tóm tắt định nghĩa: Áp xe phổi là tình trạng hình thành ổ mủ (áp xe) trong phổi do hoại tử khu trú mô phổi, chủ yếu xảy ra do nhiễm trùng hít sặc vi khuẩn từ khoang miệng·hầu họng hoặc là biến chứng của viêm phổi. Áp xe có xu hướng hình thành nhiều hơn ở bên phải (đặc biệt là phân thùy trên của thùy dưới bên phải và phân thùy sau của thùy trên bên phải).
• Nguyên nhân (chính):
  • Hít sặc (dịch trong khoang miệng bị hít vào đường thở do giảm ý thức, gây mê, nghiện rượu nặng, vệ sinh răng miệng kém, v.v.)
  • Viêm phổi tiến triển dẫn đến thay đổi hoại tử
  • Lan truyền theo đường máu do nhiễm khuẩn huyết (ví dụ: Staphylococcus aureus) — thường gặp ở người suy giảm miễn dịch, có nhiều ổ bệnh
• Sinh lý bệnh: Do hít sặc hoặc vi khuẩn xâm nhập theo đường máu, tình trạng viêm mủ hoại tử tiến triển trong phổi, hình thành khoang (cavity) và tích tụ mủ bên trong. Hoại tử và áp xe gây phá hủy mô phổi xung quanh và phản ứng viêm.
• Triệu chứng chính:
  • Sốt, ớn lạnh
  • Ho (đờm mủ có mùi hôi, thường với lượng nhiều)
  • Sụt cân, mệt mỏi toàn thân
  • Khó thở, đau ngực
  • Ở một số trường hợp có biểu hiện viêm phổi dai dẳng hoặc tái phát

Phương pháp điều trị và lưu ý

• Điều trị tiêu chuẩn
  • Điều trị bằng kháng sinh (hầu hết ban đầu khi nhập viện là tiêm tĩnh mạch → sau đó chuyển sang đường uống)
    • Mô hình điều trị theo kinh nghiệm:
      • Khi nghi ngờ áp xe do hít sặc và vi khuẩn kỵ khí trong khoang miệng chiếm ưu thế: clindamycin, hoặc amoxicillin/clavulanate, ampicillin-sulbactam, v.v. (bao phủ vi khuẩn kỵ khí)
      • Khi nghi ngờ vi khuẩn Gram âm phổ rộng hoặc vi khuẩn bệnh viện: cân nhắc piperacillin-tazobactam, nhóm carbapenem, v.v.
      • Khi nghi ngờ Staphylococcus aureus (đặc biệt là MRSA): vancomycin hoặc linezolid
    • Thời gian điều trị: thường 3–6 tuần (có thể kéo dài tùy theo sự cải thiện của triệu chứng lâm sàng và hình ảnh). Duy trì kháng sinh cho đến khi triệu chứng mất đi và hình ảnh cải thiện.
    • Nếu có thể, điều chỉnh điều trị dựa trên nuôi cấy vi khuẩn (đờm, BAL, máu).
  • Dẫn lưu mủ/thủ thuật/phẫu thuật
    • Dẫn lưu qua da vùng ngực (dẫn lưu dưới hướng dẫn CT): khi không đáp ứng với điều trị bằng thuốc hoặc khi khoang chứa lượng mủ lớn và có thể tiếp cận qua da
    • Khi nghi ngờ tắc nghẽn đường thở do nguyên nhân hít sặc qua phế quản (ví dụ: dị vật, khối u), tiến hành nội soi phế quản để thông đường thở và rửa
    • Phẫu thuật (cắt bỏ): khi có triệu chứng dai dẳng, chảy máu, biến chứng như tràn khí màng phổi·rò phế quản-màng phổi, nghi ngờ tổn thương ác tính hoặc điều trị bằng thuốc thất bại
  • Điều trị hỗ trợ
    • Cung cấp đủ nước·dinh dưỡng, vật lý trị liệu (thúc đẩy hô hấp và khạc đờm)
    • Cải thiện vệ sinh răng miệng (phòng ngừa nguyên nhân hít sặc)
    • Theo dõi chức năng phổi·thân nhiệt·xét nghiệm máu·hình ảnh trong quá trình điều trị
• Lưu ý và tự chăm sóc
  • Nếu có yếu tố nguy cơ hít sặc (uống quá nhiều rượu, sử dụng thuốc an thần·gây mê, rối loạn nuốt, v.v.), cần điều chỉnh nguyên nhân và thực hiện biện pháp phòng ngừa
  • Uống hết đơn kháng sinh và không tự ý ngừng thuốc khi chưa có chỉ định của bác sĩ
  • Nếu đờm có lẫn máu hoặc khó thở nặng lên, hãy đến khám cấp cứu ngay lập tức
  • Hình ảnh ngực có thể cần thời gian để khỏi hoàn toàn (vài tuần đến vài tháng) — không tự ý ngừng điều trị
• Biến chứng (điểm cần lưu ý)
  • Tiến triển thành áp xe mạn tính, suy giảm chức năng phổi
  • Áp xe vỡ → tràn khí màng phổi, ho ra máu (chảy máu), viêm phổi nặng hơn do chất trong ổ áp xe
  • Áp xe lan truyền theo đường máu → hình thành áp xe ở não, da, v.v. (đặc biệt trong các trường hợp do Staphylococcus aureus)
  • Rò phế quản-màng phổi (bronchopleural fistula), mủ màng phổi

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm theo đồ cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Đồ cần chuẩn bị (mang theo sẽ hữu ích)
  • Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm kháng sinh, thuốc chống đông máu, thuốc điều trị dị ứng)
  • Tiền sử bệnh: phẫu thuật·gây mê·chấn thương·tổn thương não·lệ thuộc rượu gần đây, rối loạn nuốt, ức chế miễn dịch (steroid, thuốc chống ung thư, v.v.)
  • Kết quả xét nghiệm gần đây (X-quang ngực/CT, xét nghiệm máu, kết quả nuôi cấy đờm, v.v.) — nếu có thể, mang theo bản kết quả đọc hình ảnh
  • Thời điểm bắt đầu và diễn tiến của triệu chứng (kiểu sốt, thay đổi về màu·lượng·mùi đờm, thay đổi cân nặng)
  • Thông tin về việc hút thuốc·uống rượu và tình trạng răng miệng·nha khoa
• Thông tin chính cần cung cấp cho bác sĩ khi khám ngoại trú
  • Màu sắc và lượng đờm, có mùi hôi hay không
  • Gần đây có nhập viện·sử dụng thuốc tiêm·sử dụng thuốc qua đường tĩnh mạch hay không (truy tìm nguồn nhiễm trùng)
  • Dị ứng (đặc biệt là dị ứng liên quan đến kháng sinh)

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• “Thời gian điều trị dự kiến của loại kháng sinh hiện được kê là bao lâu?”
• “Các tác dụng phụ có thể gặp là gì và tôi phải làm gì nếu xuất hiện?”
• “Các dấu hiệu cải thiện trong quá trình điều trị (sốt, đờm, hình ảnh) là gì và dự kiến khi nào sẽ cải thiện?”
• “Tôi cần thay đổi gì trong lối sống để giảm nguy cơ tái phát?”
• “Khoảng thời gian chụp hình ảnh theo dõi (X-quang ngực/CT) là như thế nào?”

Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• “Trong trường hợp của tôi (ví dụ: đờm mủ có mùi hôi dai dẳng, tình trạng có nguy cơ hít sặc cao), bác sĩ khuyến nghị dùng loại thuốc nào làm kháng sinh ban đầu? Có cần ưu tiên bao phủ vi khuẩn do hít sặc (vi khuẩn kỵ khí) không?”
• “Tôi đã điều trị bằng kháng sinh trong 2 tuần nhưng các triệu chứng không cải thiện. Khi nào cần cân nhắc dẫn lưu qua da hoặc phẫu thuật?”