Bệnh giảm áp

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa và nguyên nhân: Bệnh giảm áp (bệnh thợ lặn, decompression sickness) là bệnh xảy ra khi cơ thể tiếp xúc với môi trường áp suất cao dưới nước, khiến khí trơ hòa tan trong cơ thể (chủ yếu là nitơ) tách thành các bọt khí khi áp suất giảm trong quá trình đi lên, gây tổn thương cơ học và hóa học ở mạch máu hoặc mô. Các yếu tố nguy cơ gồm đi lên nhanh (giảm áp đột ngột), lặn sâu và trong thời gian dài, lặn nhiều lần.
• Sinh lý bệnh: Khi nitơ hòa tan trong cơ thể hình thành bọt khí, tình trạng này có thể gây tắc nghẽn vi mạch, rối loạn lưu lượng máu, phản ứng viêm, thiếu máu cục bộ mô và tổn thương thần kinh.
• Triệu chứng chính: Triệu chứng da (ngứa, phát ban, da sưng/căng hoặc thay đổi độ căng), đau khớp (đặc biệt là vai, đầu gối), tê bì hoặc mất cảm giác, chóng mặt, đau ngực, khó thở, thay đổi ý thức hoặc liệt (nghiêm trọng khi ảnh hưởng đến hệ thần kinh trung ương). Nhìn chung, các triệu chứng xuất hiện trong khoảng từ vài phút đến 24 giờ sau khi lặn.

Phương pháp điều trị

• Xử trí cấp cứu ban đầu (tại hiện trường/trong quá trình vận chuyển)
  • Cho hít ngay oxygen 100% (tối đa hóa lượng oxygen hít vào).
  • Giữ bệnh nhân ổn định, tránh vận động quá mức và lao động thể lực.
  • Nếu có thể, thiết lập đường truyền tĩnh mạch và cung cấp đủ dịch truyền (duy trì tuần hoàn).
  • Tư thế: theo tài liệu tham khảo được cung cấp, có nội dung khuyến nghị tư thế nằm nghiêng trái (left lateral decubitus), tuy nhiên việc xử trí thực tế cần tuân theo chỉ dẫn của bác sĩ cấp cứu (một số hướng dẫn khuyến nghị tư thế nằm ngửa trên mặt phẳng (supine)).
  • Vận chuyển nhanh nhất có thể đến cơ sở có thể thực hiện liệu pháp oxygen cao áp (điều trị tái áp, hyperbaric oxygen therapy; HBOT).
• Điều trị xác định
  • Điều trị tái áp (liệu pháp oxygen cao áp): là phương pháp điều trị tiêu chuẩn, trong đó bệnh nhân hít oxygen 100% trong môi trường áp suất cao để làm giảm kích thước bọt khí và thúc đẩy nitơ tái hòa tan vào mô. Có thể cần lặp lại các buổi điều trị tùy theo triệu chứng và mức độ nặng (có thể điều trị nhiều lần khi có triệu chứng thần kinh).
• Điều trị hỗ trợ
  • Cân nhắc kiểm soát đau, thuốc chống viêm, liệu pháp truyền dịch, khi cần thì điều trị chống đông (theo đánh giá của bác sĩ) hoặc các phương pháp hỗ trợ như steroid, dextran (tùy theo phác đồ điều trị và tình trạng bệnh nhân).
  • Khi có tổn thương thần kinh, tiến hành phục hồi chức năng sớm (vật lý trị liệu, hoạt động trị liệu).
• Lưu ý (trong điều trị và tự chăm sóc)
  • Nếu nghi ngờ có triệu chứng, dù chỉ là triệu chứng nhẹ, cần lập tức đến cơ sở y tế.
  • Không tự lặn lại để cố gắng điều trị.
  • Việc sử dụng thuốc nhằm giảm đau phải được thực hiện dưới sự đánh giá của bác sĩ lâm sàng; cần thận trọng vì sử dụng thuốc giảm đau bừa bãi có thể ảnh hưởng đến việc đánh giá triệu chứng và kế hoạch điều trị (tài liệu tham khảo được cung cấp khuyến cáo thận trọng).
  • Tránh đi máy bay (du lịch hàng không) cho đến khi các triệu chứng được giải quyết hoàn toàn và được bác sĩ cho phép (áp dụng thời gian chờ khuyến nghị sau khi lặn nặng/phức tạp).

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

• Đồ dùng/tài liệu cần chuẩn bị
  • Ghi lại lịch sử lặn gần đây (thời điểm, độ sâu, thời gian lặn, tốc độ đi lên, có thực hiện dừng an toàn hay không, có lặn nhiều lần hay không).
  • Ghi chú thời điểm xuất hiện triệu chứng và diễn biến triệu chứng (những thay đổi kể từ khi bắt đầu).
  • Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn, không kê đơn và thực phẩm bổ sung).
  • Tiền sử bệnh (bệnh tim phổi, bệnh mạch máu não, đái tháo đường, rối loạn đông máu, v.v.) và tiền sử tai nạn liên quan đến lặn trước đây.
  • Nếu xuất hiện khó thở, đau ngực hoặc thiếu hụt thần kinh (liệt, rối loạn cảm giác, rối loạn ngôn ngữ), cần lập tức đến khoa cấp cứu.
• Những điều cần báo trước với nhân viên y tế khi đi khám ngoại trú (ví dụ)
  • “Gần đây bạn đã lặn vào thời điểm nào và ở độ sâu khoảng bao nhiêu?”
  • “Các triệu chứng bắt đầu xuất hiện khi nào và diễn biến như thế nào?”
  • “Bạn có đang dùng thuốc thường xuyên không?”

Ví dụ về các câu hỏi chung nên hỏi bác sĩ

• “Tôi có cần điều trị oxygen cao áp (HBOT) cho các triệu chứng của mình không? Dự kiến cần điều trị bao nhiêu lần?”
• “Các tác dụng phụ và nguy cơ có thể xảy ra do điều trị là gì?”
• “Tôi cần tránh lặn hoặc đi máy bay cho đến khi nào?”
• “Tôi cần thay đổi thói quen sinh hoạt nào để giảm nguy cơ tái phát?”

Ví dụ về các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• “Trong lần lặn này, yếu tố nào (độ sâu, thời gian lưu lại, lặn nhiều lần) có thể là yếu tố nguy cơ đặc biệt?”
• “Nếu vẫn còn triệu chứng thần kinh (ví dụ tê bì, liệt), khả năng hồi phục trong tương lai ở mức nào và kế hoạch phục hồi chức năng sẽ ra sao?”

Tham khảo thêm

• Phần lớn các trường hợp bệnh giảm áp đáp ứng tốt với điều trị sớm (đặc biệt là HBOT), nhưng một số triệu chứng như đau khớp có thể kéo dài từ vài ngày đến vài tuần. Tổn thương thần kinh nghiêm trọng có thể để lại di chứng lâu dài, vì vậy việc đánh giá và điều trị sớm rất quan trọng.
• Phòng ngừa: tuân thủ quy trình giảm áp theo hướng dẫn đào tạo lặn (đi lên từ từ, thực hiện dừng an toàn), bảo đảm khoảng cách giữa các lần lặn, tránh lặn khi thừa cân quá mức, mất nước hoặc quá mệt mỏi, bảo đảm đủ thời gian chờ trước khi đi máy bay (thời gian khuyến nghị khác nhau tùy loại hình lặn).