Lạnh tay chân

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

Chứng lạnh tay chân là tình trạng tay và chân cảm thấy lạnh quá mức ngay cả ở nhiệt độ phòng. Cơ chế bệnh sinh chủ yếu là hiện tượng lưu lượng máu giảm và nhiệt độ mô hạ xuống do các mạch máu ngoại vi co thắt quá mức; các nguyên nhân có thể bao gồm:

• Nguyên phát (vô căn): thường gặp chủ yếu ở phụ nữ mà không có bệnh nền rõ ràng. Có thể liên quan đến căng thẳng, tình trạng căng thẳng tâm lý hoặc sự nhạy cảm quá mức mang tính thể chất của mạch máu.
• Thứ phát: xảy ra như một triệu chứng của các bệnh khác như bệnh Raynaud, suy giáp, bệnh thấp khớp, bệnh động mạch ngoại vi, bệnh lý thần kinh ngoại vi, hội chứng ống cổ tay. Những thay đổi nội tiết tố sau mãn kinh hoặc sau sinh cũng có thể liên quan.
  Các triệu chứng chính là cảm giác lạnh ở tay chân, đôi khi kèm tê rần, mất cảm giác, thay đổi màu sắc (thay đổi tuần hoàn theo trình tự tái nhợt → xanh tím → đỏ, đặc biệt trong bệnh Raynaud) và đau. Nhìn chung, triệu chứng bị kích hoạt bởi nhiệt độ và thường gặp ở phụ nữ hơn.

Phương pháp điều trị (điều trị tiêu chuẩn, thuốc, thủ thuật/phẫu thuật, quản lý lối sống và lưu ý)

• Đánh giá và điều trị nguyên nhân
  • Nếu có nguyên nhân thứ phát (suy giáp, bệnh tự miễn, bệnh động mạch ngoại vi, v.v.), trước tiên sẽ điều trị bệnh đó (ví dụ: bổ sung hormone tuyến giáp khi bị suy giáp).
• Điều trị bằng thuốc (lựa chọn tùy theo triệu chứng và nguyên nhân)
  • Bệnh Raynaud/co mạch nghiêm trọng: thuốc chẹn kênh canxi (ví dụ: nhóm nifedipine) thường được sử dụng và giúp cải thiện lưu lượng máu ở tay chân.
  • Trong những trường hợp nguyên phát nhẹ, thường có thể cải thiện bằng quản lý lối sống mà không cần dùng thuốc.
  • Trong một số trường hợp hiếm gặp, có thể cân nhắc các chế phẩm nitrate tại chỗ, thuốc cải thiện van và thuốc chống kết tập tiểu cầu (tùy theo bệnh nền).
• Điều trị không dùng thuốc và tự chăm sóc
  • Giữ ấm (tất và găng tay ấm, túi sưởi), duy trì giữ ấm toàn thân (giữ ấm vùng cổ và bụng), tránh thời tiết và không khí lạnh.
  • Không hút thuốc (nicotine gây co mạch), thận trọng với caffeine và các thuốc gây co mạch (một số thuốc cảm và thuốc thông mũi).
  • Tập thể dục thường xuyên để cải thiện lưu lượng máu ngoại vi, kiểm soát căng thẳng (liệu pháp thư giãn, giảm căng thẳng).
  • Thúc đẩy lưu thông máu bằng cách massage tay chân, khôi phục nhiệt độ bằng nước ấm (tắm nước ấm).
  • Trong trường hợp nghiêm trọng, cần tư vấn khoa phẫu thuật mạch máu hoặc khoa thấp khớp; nếu có dấu hiệu thiếu máu cục bộ cần tái tạo mạch máu hoặc điều trị phẫu thuật, hãy cân nhắc điều trị chuyên khoa.
• Thủ thuật/phẫu thuật
  • Khi có thiếu máu cục bộ ngoại vi do bệnh động mạch ngoại vi nền, hoặc kèm loét hay hoại thư, có thể tiến hành can thiệp mạch máu hoặc điều trị phẫu thuật.
• Lưu ý và biến chứng
  • Phần lớn bệnh không tự gây ra biến chứng nghiêm trọng, nhưng khi có nguyên nhân thứ phát (đặc biệt là bệnh tự miễn hoặc bệnh tắc nghẽn mạch máu), vẫn có nguy cơ biến chứng của bệnh nguyên nhân.
  • Nếu xuất hiện đau cấp tính kéo dài, thay đổi màu sắc, loét hoặc hoại tử mô, cần được đánh giá cấp cứu.

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm đồ dùng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

Đồ dùng/thông tin cần chuẩn bị:

• Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn (OTC), thuốc thảo dược Hàn Quốc và thực phẩm bổ sung)
• Tiền sử bệnh (đặc biệt là bệnh tuyến giáp, bệnh thấp khớp/bệnh tự miễn, đái tháo đường, bệnh mạch máu ngoại vi) và tiền sử phẫu thuật
• Tiền sử gia đình (bệnh Raynaud, bệnh tự miễn, bệnh mạch máu)
• Nhật ký triệu chứng: bắt đầu từ khi nào, các yếu tố làm nặng/làm giảm (lạnh, căng thẳng), biểu hiện cơn, thời gian kéo dài, thay đổi màu sắc (tái nhợt, xanh tím, đỏ), có hay không đau, tê rần và loét
• Bản sao kết quả xét nghiệm gần đây (xét nghiệm máu, xét nghiệm tuyến giáp, siêu âm, v.v.) hoặc hồ sơ xét nghiệm nếu có
• Thông tin về lối sống: có hút thuốc hay không, mức độ vận động, nghề nghiệp (tần suất tiếp xúc với lạnh), tình trạng kinh nguyệt/mãn kinh (ở phụ nữ)

Các mục nên tự ghi lại trước khi đến khám ngoại trú (ví dụ):

• Ngày bắt đầu và tần suất xuất hiện triệu chứng (theo tuần/tháng)
• Thời gian kéo dài của mỗi cơn
• Yếu tố khởi phát (một số loại thực phẩm, thuốc, nhiệt độ, cảm xúc)
• Ảnh chụp thay đổi màu sắc ở tay chân (nếu có thể, chụp trong lúc lên cơn)

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• Những nguyên nhân có thể gây ra chứng lạnh tay chân của tôi là gì? Tôi cần làm thêm những xét nghiệm nào?
• Nếu cần điều trị bằng thuốc, bác sĩ khuyến nghị loại thuốc nào, hiệu quả dự kiến và tác dụng phụ là gì?
• Trong lối sống, tôi nhất thiết phải thay đổi điểm nào (vận động, chế độ ăn, hút thuốc, v.v.)?
• Khả năng triệu chứng này là dấu hiệu của một bệnh nghiêm trọng hơn là ở mức nào?
• Khi triệu chứng nặng lên, tôi cần đến phòng cấp cứu khi nào?

Ví dụ các câu hỏi dành riêng cho từng bệnh

• Có thay đổi màu sắc không? (Ví dụ: tay có chuyển từ trắng → xanh → đỏ theo thứ tự này không?) — Dùng để kiểm tra biểu hiện kiểu Raynaud
• Có kèm bệnh tuyến giáp hoặc các triệu chứng toàn thân như mệt mỏi, thay đổi cân nặng, nhạy cảm với lạnh không? — Liên quan đến nghi ngờ suy giáp
• Tay chân có tê rần, giảm cảm giác hoặc giảm sức cơ không? Triệu chứng có nặng hơn khi ngủ hoặc có đau cổ tay không? — Dùng để phân biệt bệnh lý thần kinh ngoại vi hoặc hội chứng ống cổ tay

(Khi tư vấn với bác sĩ, mang theo danh sách câu hỏi và các thông tin cần chuẩn bị nêu trên sẽ giúp ích cho việc chẩn đoán và xây dựng kế hoạch điều trị.)