Tên bệnh
Nhịp nhanh kịch phát trên thất (Paroxysmal Supraventricular Tachycardia, PSVT)
1) Giải thích về bệnh (nguyên nhân, sinh lý bệnh và triệu chứng chính)
- Tóm tắt: PSVT là tình trạng nhịp tim nhanh tái diễn và khởi phát đột ngột, xuất phát từ vùng trên thất của tim (tâm nhĩ và khu vực quanh nút nhĩ thất). Các cơ chế điển hình gồm nhịp nhanh do vòng vào lại tại nút nhĩ thất (AVNRT) và nhịp nhanh do vòng vào lại nhĩ thất (AVRT) sử dụng đường dẫn truyền phụ (đường vòng).
- Nguyên nhân/sinh lý bệnh:
- AVNRT: Đường dẫn truyền chậm (slow pathway) và đường dẫn truyền nhanh (fast pathway) cùng tồn tại về mặt chức năng trong nút nhĩ thất, tạo thành một vòng dẫn truyền. Vòng vào lại được hình thành do dẫn truyền ngược chiều và xuôi chiều qua nút nhĩ thất.
- AVRT (bao gồm đường dẫn truyền phụ tiềm ẩn): Có một đường dẫn truyền phụ (accessory pathway) bằng mô cơ nối tâm nhĩ và tâm thất, ngoài nút nhĩ thất, tạo thành vòng vào lại. Một số đường dẫn truyền phụ không có biểu hiện dẫn truyền khi nghỉ nên không được phát hiện trên ECG tiêu chuẩn (đường dẫn truyền phụ tiềm ẩn).
- Triệu chứng chính:
- Tim đập nhanh đột ngột (thường 150–250 lần/phút), hồi hộp đánh trống ngực
- Chóng mặt, hụt hơi (khó thở), tức ngực
- Nhiều người có thể tự cảm nhận rõ thời điểm cơn bắt đầu và kết thúc
- Hiếm khi gây hạ huyết áp, ngất, làm nặng thêm suy tim hoặc gây đau ngực (triệu chứng thiếu máu cục bộ)
2) Phương pháp điều trị (bao gồm điều trị tiêu chuẩn, thuốc, thủ thuật/phẫu thuật, quản lý lối sống) và các lưu ý, biến chứng
- Giai đoạn cấp tính (khi xuất hiện triệu chứng)
- Không dùng thuốc: Nghiệm pháp Valsalva (Valsalva cải biên có tỷ lệ thành công cao hơn), chườm lạnh mặt (trẻ sơ sinh), xoa xoang động mạch cảnh (thận trọng ở người lớn, chống chỉ định khi nghi ngờ bệnh mạch máu não)
- Điều trị bằng thuốc: Adenosine tiêm tĩnh mạch (IV) (liều đầu tay ở người lớn: tiêm nhanh 6 mg, nếu thất bại dùng 12 mg) — là thuốc lựa chọn đầu tay cho SVT cấp tính, QRS hẹp, nhịp đều. Khi huyết động không ổn định, cần chuẩn bị trước khi sử dụng.
- Các lựa chọn khác: Thuốc chẹn beta IV (ví dụ: esmolol), thuốc chẹn kênh canxi IV (verapamil/diltiazem) — gây phong bế nhĩ thất để chấm dứt nhịp nhanh. Tuy nhiên, nếu nghi ngờ rung nhĩ do đường dẫn truyền phụ (có biểu hiện tiền kích thích điện học hoặc WPW), thuốc chẹn nhĩ thất (thuốc chẹn beta/CCB/digoxin) bị chống chỉ định vì nguy hiểm (có thể gây dẫn truyền nhanh xuống tâm thất).
- Điều trị điện cấp cứu: Khi huyết động không ổn định (hạ huyết áp, sốc, suy tim, thiếu máu cơ tim), cần tiến hành ngay chuyển nhịp điện đồng bộ (synchronized DC cardioversion).
- Phòng ngừa tái phát (dài hạn)
- Điều trị bằng thuốc: Thuốc chẹn beta, thuốc chẹn kênh canxi không thuộc nhóm dihydropyridine, thuốc chống loạn nhịp (như propafenone, flecainide khi không có bệnh tim cấu trúc) — cần cân nhắc ưu điểm, nhược điểm và tác dụng phụ.
- Thủ thuật: Triệt đốt bằng catheter qua đường tĩnh mạch với năng lượng tần số radio (Radiofrequency catheter ablation, RFCA) — nhắm mục tiêu và loại bỏ vòng gây bệnh (đường dẫn truyền chậm của nút nhĩ thất hoặc đường dẫn truyền phụ). Có tỷ lệ thành công cao (thường từ 85–95% trở lên) ở cả người lớn và trẻ em, có khả năng “chữa khỏi hoàn toàn”. Nguy cơ của thủ thuật triệt đốt: hiếm khi xảy ra block nhĩ thất (nếu xảy ra vĩnh viễn sẽ cần máy tạo nhịp tim), biến chứng mạch máu, chọc dò màng tim, v.v.
- Điều trị phẫu thuật: Rất hiếm khi cần (khi thủ thuật thất bại hoặc cần phẫu thuật tim đồng thời).
- Quản lý lối sống và lưu ý
- Tránh các yếu tố gây khởi phát cơn: caffeine, nicotine, rượu quá mức, một số thuốc cảm (có thành phần kích thích giao cảm), căng thẳng và thiếu ngủ.
- Khi lên cơn, có thể nhanh chóng tự thực hiện nghiệm pháp Valsalva hoặc các biện pháp tương tự (hiệu quả nhất trong vài phút đầu).
- Khi dùng thuốc chống loạn nhịp, cần theo dõi các tác dụng phụ (hạ huyết áp, chóng mặt, ho, bất thường ở phổi hoặc gan, v.v.).
- Biến chứng
- Nếu tái diễn hoặc kéo dài, có thể gây ngất, làm nặng thêm suy tim và làm nặng thêm bệnh tim thiếu máu cục bộ
- Biến chứng của thủ thuật (đã nêu ở trên)
- Tiên lượng
- Nhìn chung không gây tử vong; nếu triệu chứng nhẹ, diễn tiến thường tốt chỉ với việc quản lý bệnh.
- Việc tiếp tục dùng thuốc hay điều trị bằng triệt đốt được quyết định tùy theo tần suất tái phát và chất lượng cuộc sống. Tỷ lệ chữa khỏi sau triệt đốt cao.
3) Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng · tài liệu cần cho bác sĩ xem · ví dụ câu hỏi chuẩn bị cho buổi khám)
- Vật dụng/tài liệu cần chuẩn bị
- Danh sách tất cả các loại thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn và thực phẩm bổ sung) cùng thời điểm dùng thuốc
- Các điện tâm đồ (ECG) trước đây, hồ sơ nhập viện/phòng cấp cứu, kết quả Holter (24–48 giờ) hoặc máy theo dõi sự kiện (nếu có)
- Nhật ký triệu chứng: thời điểm xảy ra cơn, thời gian kéo dài, yếu tố khởi phát (thức ăn, đồ uống, hoạt động), triệu chứng (chóng mặt, đau ngực, v.v.), các biện pháp tự xử trí đã thử và đáp ứng
- Tiền sử thủ thuật/phẫu thuật tim, dị ứng và khả năng mang thai (nữ giới)
- Thông tin cần báo trước cho bác sĩ khi khám ngoại trú
- Gần đây có ngất hoặc mất ý thức hay không
- Có bệnh tim nền hay không (bất thường bẩm sinh, bệnh van tim, bệnh động mạch vành)
- Có đang dùng thuốc chống đông hay không (quan trọng khi cân nhắc thủ thuật)
4) Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ
- Các tác dụng phụ chính của thuốc này (hoặc thủ thuật này) là gì và cần xử trí thế nào khi xảy ra?
- Trong trường hợp của tôi, khả năng tái phát (tiên lượng) ở mức nào?
- Khi xuất hiện triệu chứng, những dấu hiệu nào cảnh báo tôi cần đến phòng cấp cứu?
- Trong lối sống có những điều gì nhất thiết phải tránh không? (tập thể dục, uống rượu, lái xe, v.v.)
- Tôi có kế hoạch mang thai; việc này ảnh hưởng thế nào đến điều trị (bằng thuốc hoặc triệt đốt)?
5) Ví dụ các câu hỏi tùy theo bệnh (1–2 câu)
- Có thể xác định chắc chắn cơ chế của nhịp nhanh ở tôi là AVNRT (vòng vào lại tại nút nhĩ thất) hay do đường dẫn truyền phụ (AVRT) hay không? Cần làm những xét nghiệm nào để xác định điều này?
- Nếu bác sĩ khuyến nghị triệt đốt bằng catheter (RF ablation), bác sĩ có thể giải thích cụ thể về tỷ lệ thành công, tỷ lệ tái phát và các nguy cơ liên quan đến thủ thuật (đặc biệt là khả năng block nhĩ thất) không? (Xét đến tuổi và bệnh nền của tôi, thời điểm nào được khuyến nghị để thực hiện?)
Nếu cần, tôi có thể giúp soạn ngắn gọn mẫu ghi chép triệu chứng, hướng dẫn thực hiện nghiệm pháp Valsalva (bao gồm phương pháp cải biên) hoặc danh sách giấy tờ cần mang theo khi đến bệnh viện.