Xác nhận tên bệnh
Thuyên tắc động mạch và huyết khối (Arterial embolism and thrombosis) — đây là tên gọi có cơ sở y khoa. Nhóm bệnh này bao gồm các tình trạng trong đó dòng máu bị tắc nghẽn do thuyên tắc hoặc huyết khối hình thành trong động mạch, dẫn đến thiếu máu cục bộ và hoại tử mô.
1) Mô tả bệnh (nguyên nhân và sinh lý bệnh, triệu chứng chính)
- Nguyên nhân và sinh lý bệnh
- Thuyên tắc: huyết khối tách ra từ tim (chủ yếu là huyết khối ở tâm nhĩ trái, ví dụ do rung nhĩ) hoặc mạch máu lớn (hoặc mảng xơ vữa động mạch và các vật liệu thuyên tắc khác) mắc kẹt tại động mạch ngoại vi, gây tắc nghẽn dòng máu cấp tính.
- Huyết khối trong động mạch (huyết khối): huyết khối hình thành tại chỗ do tổn thương thành động mạch, vỡ mảng xơ vữa động mạch, v.v. và làm tắc động mạch (thiếu máu cục bộ mạn tính là tình trạng tắc động mạch tiến triển từ từ).
- Kết quả là nguồn cung cấp máu, oxy và chất dinh dưỡng cho mô tương ứng bị gián đoạn, có thể tiến triển thành đau cấp tính, rối loạn cảm giác, yếu cơ, hoại tử, v.v. Khi gây tổn thương cơ quan (não, tim, các cơ quan khác), bệnh có thể dẫn đến rối loạn chức năng nghiêm trọng.
- Triệu chứng chính
- Chi (đặc biệt là phần đầu chi): đau dữ dội, cảm giác lạnh, nhợt nhạt, mất mạch (vô mạch), tê/giảm cảm giác, liệt vận động, da đục màu·xanh tím (dạng lưới), hoại thư
- Não (nhồi máu não do thuyên tắc): liệt nửa người đột ngột, rối loạn ngôn ngữ (mất ngôn ngữ), thay đổi ý thức, v.v.
- Cơ quan (ruột, thận, v.v.): đau bụng cấp, nôn mửa, suy giảm chức năng cơ quan, v.v.
- Triệu chứng khác nhau tùy theo vị trí và phạm vi của thuyên tắc/huyết khối, cũng như tốc độ khởi phát (cấp tính so với mạn tính)
2) Phương pháp điều trị và lưu ý
- Tình trạng cấp tính (ví dụ: thiếu máu cục bộ cấp tính ở chi dưới)
- Điều trị chống đông ngay lập tức (heparin tiêm tĩnh mạch; dùng ngay để ngăn huyết khối tiến triển)
- Hội chẩn nhanh với khoa phẫu thuật mạch máu·can thiệp mạch: lấy thuyên tắc (phẫu thuật lấy thuyên tắc, hút/lấy huyết khối), tiêu sợi huyết qua catheter (khu trú) khi có khả năng khôi phục tưới máu, nong mạch bằng bóng·tạo hình mạch hoặc đặt stent, v.v.
- Kiểm soát đau, phòng ngừa nhiễm trùng·hoại thư, cắt bỏ phần hoại tử (trong trường hợp xấu nhất là phải cắt cụt)
- Quản lý mạn tính và phòng ngừa tái phát
- Điều chỉnh nguyên nhân: nếu nguyên nhân là bệnh tim như rung nhĩ, cần điều trị chống đông dài hạn (thuốc chống đông đường uống)
- Khuyến cáo ưu tiên DOAC (thuốc chống đông đường uống tác động trực tiếp) (trong một số trường hợp như van tim cơ học·hẹp van hai lá nặng, khuyến cáo dùng warfarin)
- Khi dùng warfarin cần theo dõi INR
- Thuốc chống kết tập tiểu cầu (khi kèm bệnh xơ vữa tim mạch), tích cực kiểm soát các yếu tố nguy cơ như tăng lipid máu·tăng huyết áp·đái tháo đường, bỏ thuốc lá, kiểm soát cân nặng·vận động
- Điều chỉnh nguyên nhân: nếu nguyên nhân là bệnh tim như rung nhĩ, cần điều trị chống đông dài hạn (thuốc chống đông đường uống)
- Thuốc
- Thuốc chống đông: heparin (cấp tính), warfarin, DOAC (rivaroxaban, apixaban, v.v.)
- Thuốc chống kết tập tiểu cầu: aspirin, clopidogrel (khi kèm xơ vữa động mạch·bệnh động mạch ngoại biên)
- Thuốc tiêu sợi huyết: sử dụng trong thuyên tắc cấp tính sau khi cân nhắc chỉ định·nguy cơ chảy máu (toàn thân·tại chỗ)
- Nguy cơ biến chứng và lưu ý (bao gồm tự chăm sóc)
- Điều trị chống đông·chống kết tập tiểu cầu làm tăng nguy cơ chảy máu (xuất huyết tiêu hóa, xuất huyết nội sọ, v.v.) → nếu xuất hiện dấu hiệu chảy máu (tiểu ra máu, đi ngoài ra máu, bầm tím quá mức, chảy máu cam kéo dài, v.v.), cần liên hệ ngay với bác sĩ
- Cần trao đổi trước với bác sĩ để điều chỉnh việc có ngừng thuốc chống đông hay không trước khi thực hiện thủ thuật nha khoa·phẫu thuật
- Cần lựa chọn và theo dõi thuốc ở người có tiền sử loét dạ dày·bệnh xuất huyết
- Tái tưới máu nhanh có vai trò quyết định đối với tiên lượng (bảo tồn chi·chức năng cơ quan) → khuyến cáo đến phòng cấp cứu khi nghi ngờ
3) Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm đồ cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)
- Đồ cần chuẩn bị
- Danh sách các thuốc đang dùng (tên thuốc·liều lượng·thời gian dùng) — bao gồm thuốc chống đông·thuốc chống kết tập tiểu cầu·thực phẩm bổ sung vitamin·thảo dược, v.v.
- Tiền sử bệnh (bệnh tim, loét dạ dày, tiền sử chảy máu, tiền sử phẫu thuật), thông tin dị ứng
- Bản sao hoặc hồ sơ các kết quả xét nghiệm gần đây (điện tâm đồ, siêu âm tim, xét nghiệm máu, INR, v.v.)
- Ghi chép thời điểm khởi phát·diễn biến triệu chứng (bắt đầu khi nào, thay đổi như thế nào)
- Ảnh vùng có triệu chứng (khi nghi ngờ hoại tử ngoại vi)
- Tình trạng ăn uống gần đây (đề phòng khả năng phẫu thuật), giấy tờ tùy thân·thẻ bảo hiểm
- Các mục cần xác nhận trước khi khám ngoại trú
- Hiện có đang dùng thuốc chống đông hay không và INR gần đây (khi dùng warfarin)
- Các yếu tố nguy cơ chảy máu (loét dạ dày, tiền sử xuất huyết não, v.v.)
- Chức năng thận (cần thiết để quyết định liều DOAC)
- Thông tin cần báo trước cho bác sĩ khi khám ngoại trú
- Có đau·mất cảm giác đột ngột ở tay chân·mất mạch hay không, gần đây có được chẩn đoán rung nhĩ hay không
4) Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ
- Các tác dụng phụ chính của thuốc này (ví dụ: warfarin/DOAC/aspirin) là gì? Nguy cơ chảy máu ở mức nào?
- Tôi cần dùng thuốc chống đông trong bao lâu?
- Tôi cần tuân thủ những quy tắc sinh hoạt nào để giảm nguy cơ chảy máu?
- Nếu xảy ra tình huống cấp cứu (thay đổi màu da·đau dữ dội·thay đổi ý thức), tôi cần xử trí ngay như thế nào?
- Khi mắc các bệnh hiện có (loét dạ dày, bệnh thận, v.v.), việc lựa chọn thuốc sẽ thay đổi như thế nào?
5) Ví dụ câu hỏi phù hợp với từng bệnh (1–2 câu)
- Trong trường hợp của tôi (dựa trên kết quả điện tâm đồ/siêu âm tim), nếu nguyên nhân thuyên tắc là rung nhĩ, có lý do đặc biệt nào khiến tôi phải dùng warfarin thay vì DOAC không (ví dụ: van tim cơ học, hẹp van hai lá nặng, v.v.)?
- Trong tình trạng hiện tại (ví dụ: thiếu máu cục bộ cấp tính ở chi dưới), làm thế nào để quyết định liệu có khuyến cáo lấy huyết khối ngay lập tức (lấy thuyên tắc) hoặc tiêu sợi huyết qua catheter hay không, và thời điểm nào cần phẫu thuật cấp cứu?
Hướng dẫn bổ sung
- Nếu có các triệu chứng nghi ngờ cấp tính (đau·mất cảm giác đột ngột ở chi, mất mạch, liệt nửa người·rối loạn ngôn ngữ đột ngột, v.v.), cần đến ngay phòng cấp cứu để được khám chuyên khoa như phẫu thuật mạch máu·thần kinh. Tái tưới máu sớm quyết định tiên lượng.