Phình động mạch chủ

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Tình trạng một phần động mạch chủ giãn rộng từ 1,5 lần đường kính bình thường trở lên (phình động mạch). Phình động mạch chủ bụng (AAA) chiếm khoảng 75% tổng số trường hợp, phình động mạch chủ ngực khoảng 25%; phình động mạch chủ bụng phần lớn xảy ra bên dưới động mạch thận (phía dưới vùng chuyển tiếp).
• Nguyên nhân chính: Xơ vữa động mạch (thường gặp nhất), chấn thương, khiếm khuyết di truyền (ví dụ: hội chứng Marfan), viêm động mạch, nhiễm trùng (giang mai, nấm...), bất thường bẩm sinh.
• Sinh lý bệnh: Do cấu trúc thành động mạch chủ bị suy yếu, áp lực dòng máu khiến mạch máu phình khu trú. Huyết khối (sự hình thành liên tục của khối lồi) có thể hình thành bên trong phình động mạch và gây thuyên tắc; nếu tiếp tục giãn rộng, nguy cơ vỡ sẽ tăng.
• Triệu chứng chính
  • Phần lớn không có triệu chứng (tình cờ phát hiện khi khám sức khỏe định kỳ hoặc thực hiện xét nghiệm khác).
  • Đau bụng/hông/lưng, khối đập theo nhịp có thể sờ thấy ở bụng.
  • Khi chèn ép các cơ quan xung quanh, có thể gây cảm giác no sớm, buồn nôn, các triệu chứng đường tiết niệu do chèn ép niệu quản, v.v.
  • Cảm giác lạnh, đau và triệu chứng thiếu máu cục bộ ở chi dưới do thuyên tắc huyết khối.
  • Khi vỡ, có thể xuất hiện đau bụng/đau ngực dữ dội đột ngột, tiến triển đến ngất và sốc, có thể gây tử vong.

Phương pháp điều trị

• Kiểm soát yếu tố nguy cơ (phòng ngừa và hạn chế tiến triển)
  • Cai thuốc lá (quan trọng nhất), kiểm soát huyết áp, tiểu đường và lipid, kiểm soát cân nặng và chế độ ăn, tập thể dục thường xuyên.
  • Khuyến nghị điều trị các yếu tố nguy cơ xơ vữa động mạch như bằng statin.
• Điều trị bằng thuốc
  • Không thể loại bỏ bản thân phình động mạch. Sử dụng các thuốc để kiểm soát triệu chứng và nguy cơ tim mạch trước và sau phẫu thuật (thuốc hạ huyết áp, statin, v.v.).
  • Ở người có khiếm khuyết di truyền (ví dụ: Marfan), có thể cân nhắc thuốc chẹn beta hoặc ARB (ví dụ: losartan) để hạn chế giãn động mạch chủ (theo đánh giá của bác sĩ chuyên khoa).
• Điều trị phẫu thuật (điều trị căn bản)
  • Cắt bỏ phình động mạch chủ và thay thế bằng mạch máu nhân tạo thông qua phẫu thuật mở ngực hoặc mở bụng (phẫu thuật mở).
  • Nếu điều kiện giải phẫu phù hợp, có thể đặt stent graft nội mạch (can thiệp qua da/nội mạch, EVAR/TEVAR) — thời gian nằm viện và hồi phục ngắn hơn, nhưng không áp dụng được cho mọi tổn thương.
• Thời điểm phẫu thuật (khuyến nghị chung)
  • Phình động mạch chủ bụng: Thông thường cân nhắc phẫu thuật khi đường kính trong từ 5,5 cm trở lên (điều chỉnh tùy tình trạng cá nhân và bệnh đồng mắc). Phẫu thuật khi mức tăng hằng năm ≥0,5 cm/năm hoặc khi xuất hiện triệu chứng.
  • Phình động mạch chủ ngực (đoạn lên): Tiêu chuẩn thay đổi tùy việc có triệu chứng hay không và nguyên nhân. Cân nhắc khi có triệu chứng hoặc đường kính từ 6,0 cm trở lên; nếu kèm bệnh di truyền, áp dụng ngưỡng thấp hơn (ví dụ: 5,0 cm).
  • Phình động mạch chủ đoạn xuống và ngực-bụng: Thông thường cân nhắc phẫu thuật khi từ 5,5 cm trở lên hoặc phát triển nhanh (≥1,0 cm mỗi năm).
• Theo dõi định kỳ
  • Theo dõi bằng các xét nghiệm hình ảnh định kỳ (siêu âm, CT/CTA, MRI, v.v.) dựa trên kích thước và tốc độ phát triển.

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng và tài liệu cần chuẩn bị
  • Danh sách các thuốc đang dùng (thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn và thực phẩm bổ sung).
  • Hồ sơ phẫu thuật và nhập viện trước đây, cùng thông tin về các bệnh nền (tăng huyết áp, bệnh động mạch vành, tiểu đường, v.v.).
  • Kết quả các xét nghiệm hình ảnh trước đây (siêu âm, CT, MRI), nếu có thể hãy mang theo hình ảnh hoặc báo cáo.
  • Ghi chép thay đổi triệu chứng (vị trí, mức độ và thời điểm bắt đầu đau; ngất, chóng mặt, v.v.).
  • Tiền sử hút thuốc, tiền sử gia đình (bệnh động mạch chủ, vỡ động mạch chủ, v.v.).
• Các nội dung bác sĩ có khả năng cao sẽ hỏi tại phòng khám (câu trả lời nên chuẩn bị trước)
  • Tính chất cơn đau (bắt đầu đột ngột hay không, kéo dài liên tục hay không, có cải thiện khi nghỉ ngơi hay không).
  • Gần đây có thay đổi cân nặng hay không, có sốt hay không (nghi ngờ nhiễm trùng), bất thường khi đại tiện hoặc tiểu tiện.
  • Khả năng vận động, khó thở, tiền sử ngất.
• Lưu ý trước khi xét nghiệm
  • Có thể cần chuẩn bị đánh giá chức năng thận (xét nghiệm máu) để đề phòng khả năng sử dụng thuốc cản quang.
  • Nhất định phải thông báo việc đang dùng thuốc ảnh hưởng đến đông máu (thuốc chống đông và thuốc chống kết tập tiểu cầu).

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• “Phình động mạch chủ của tôi có kích thước và vị trí như thế nào, nguy cơ vỡ ở mức độ nào?”
• “Khi nào cần phẫu thuật (hoặc đặt stent), ưu điểm và nhược điểm của phẫu thuật là gì?”
• “Có loại thuốc nào tôi cần bắt đầu dùng ngay để điều trị không? Tác dụng phụ là gì?”
• “Khoảng cách giữa các lần theo dõi hình ảnh trong thời gian tới sẽ như thế nào?”
• “Trong lối sống, tôi đặc biệt cần chú ý điều gì (tập thể dục, hút thuốc, thuốc men, v.v.)?”

Ví dụ các câu hỏi tùy chỉnh theo bệnh

• “Trên hình ảnh của tôi, đường kính phình động mạch chủ và tốc độ phát triển hằng năm là bao nhiêu; theo tiêu chuẩn hiện tại, tôi có đang ở tình trạng được khuyến nghị phẫu thuật không?”
• “Cấu trúc giải phẫu của tôi (vị trí cổ và mối liên quan với các nhánh động mạch) có phù hợp với điều trị nội soi/nội mạch (EVAR/TEVAR) không; nếu phù hợp, nguy cơ biến chứng dự kiến và khả năng cần can thiệp lại ở mức nào?”