Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Tình trạng niêm mạc hậu môn và trực tràng hoặc toàn bộ thành trực tràng sa ra ngoài hậu môn, không tự co vào hoặc bị lộ ra bên ngoài (sa hậu môn, anal prolapse). Cần phân biệt với trĩ sa (sa búi trĩ nội) và sa toàn bộ trực tràng (rectal prolapse).
- Nguyên nhân/cơ chế bệnh sinh:
- Suy yếu các cấu trúc nâng đỡ hậu môn và trực tràng (cơ hậu môn, cơ sàn chậu, dây chằng) (bẩm sinh hoặc do lão hóa, thay đổi sau sinh).
- Rặn kéo dài khi đi đại tiện (táo bón, đi đại tiện trong thời gian dài), tiêu chảy mạn tính, béo phì, tăng áp lực ổ bụng lặp đi lặp lại (nâng vật nặng), mang thai và sinh nở.
- Khi trĩ nội to lên và sa ra ngoài hoặc niêm mạc trực tràng bị giãn và sa xuống, có thể xảy ra sa hậu môn một phần (sa niêm mạc) hoặc sa toàn bộ thành trực tràng (niêm mạc + các lớp thành).
- Triệu chứng chính:
- Cảm giác có vật gì đó lồi ra khỏi hậu môn (khi đi đại tiện hoặc liên tục), tiết dịch nhầy ở hậu môn (ẩm ướt, mùi hôi), ngứa, chảy máu, cảm giác đại tiện không hết (cảm giác còn phân), đau (chủ yếu khi có biến chứng), kích ứng da và chàm, trường hợp nặng có thể thiếu máu.
- Phân loại (giai đoạn lâm sàng):
- Giai đoạn 1: Lồi ra tạm thời khi đi đại tiện, tự co vào.
- Giai đoạn 2: Sa ra khi đi đại tiện nhưng co vào khi dùng tay đẩy vào.
- Giai đoạn 3: Thường xuyên sa ra và cần dùng tay đẩy vào.
- Giai đoạn 4: Liên tục lộ ra bên ngoài, chức năng co thắt hậu môn bị suy giảm.
Phương pháp điều trị và lưu ý
- Điều trị bảo tồn (không phẫu thuật) — ưu tiên đối với trường hợp nhẹ (giai đoạn 1–2):
- Tăng chất xơ trong chế độ ăn (bổ sung đầy đủ chất xơ và nước), điều chỉnh táo bón hoặc tiêu chảy.
- Điều chỉnh thói quen đại tiện (không rặn quá mạnh hoặc ngồi đại tiện quá lâu), kiểm soát cân nặng, hạn chế nâng vật nặng.
- Ngâm hậu môn (ngâm nước ấm) để cải thiện tuần hoàn máu và giảm khó chịu.
- Thuốc giảm triệu chứng có tính kháng acid/thuốc mỡ tại chỗ (giảm đau và viêm), thuốc đặt hoặc thuốc làm mềm phân (khi cần), thuốc nhuận tràng làm mềm phân (thuốc nhuận tràng thẩm thấu, khi táo bón là nguyên nhân chính).
- Thủ thuật không phẫu thuật (chủ yếu áp dụng cho trĩ sa):
- Tiêm chất gây xơ (sclerotherapy): áp dụng cho trĩ nội nhỏ.
- Thắt búi trĩ bằng vòng cao su (rubber band ligation): thường được sử dụng cho trĩ nội độ 1–2.
- Điều trị bằng laser: chủ yếu sử dụng cho trĩ ngoại và tổn thương nông.
- Điều trị phẫu thuật — trường hợp từ trung bình đến nặng (giai đoạn 3–4), điều trị bảo tồn thất bại hoặc có biến chứng:
- Phẫu thuật chủ yếu đối với sa do trĩ: cắt trĩ (hemorrhoidectomy) hoặc khâu treo búi trĩ (haemorrhoidopexy), v.v.
- Phẫu thuật sa toàn bộ thành trực tràng (sa trực tràng điển hình):
- Đường bụng: cố định trực tràng (rectopexy; mổ mở hoặc nội soi ổ bụng/phẫu thuật robot), đôi khi kết hợp cắt đoạn ruột (tiếp cận qua ổ bụng có tỷ lệ tái phát thấp và hiệu quả tái tạo tốt).
- Đường tầng sinh môn (đối với người cao tuổi hoặc bệnh nhân có nguy cơ phẫu thuật cao): Delorme (cắt niêm mạc và khâu gấp lớp cơ), Altemeier (phục hồi và cắt bỏ), v.v.
- Lựa chọn phẫu thuật được quyết định dựa trên tình trạng bệnh nhân, tuổi, bệnh kèm theo, tình trạng són phân và mức độ nguy cơ phẫu thuật.
- Biến chứng và lưu ý:
- Có thể xảy ra chảy máu sau phẫu thuật, nhiễm trùng, đau, són phân hoặc rối loạn đại tiện.
- Khi phần sa bị hoại tử hoặc nhiễm trùng (tình trạng cấp cứu cần xử trí sớm), cần điều trị ngay lập tức.
- Người đang dùng thuốc chống đông cần được cân nhắc nguy cơ chảy máu (cần điều chỉnh trước phẫu thuật).
- Tiên lượng:
- Triệu chứng có thể cải thiện khi được điều trị thích hợp. Trong trường hợp sa toàn bộ thành trực tràng, vẫn có khả năng tái phát (phụ thuộc vào phương pháp phẫu thuật và các yếu tố của bệnh nhân).
Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng cần chuẩn bị và hồ sơ xét nghiệm:
- Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc chống đông và thuốc chống kết tập tiểu cầu).
- Tiền sử phẫu thuật và sinh nở, ghi chép về táo bón/tiêu chảy kéo dài.
- Gần đây có đi ngoài ra máu, chóng mặt hoặc triệu chứng thiếu máu hay không (nếu nghi ngờ thiếu máu, mang theo kết quả xét nghiệm máu gần đây).
- Nhật ký đại tiện (thời điểm bắt đầu triệu chứng, tần suất, lượng máu, thời gian phần sa lộ ra/mức độ tự co vào), ảnh chụp triệu chứng (nếu có thể).
- Kết quả nội soi trước đây (nội soi đại tràng) hoặc kết quả chẩn đoán hình ảnh hậu môn (nếu có thì mang theo).
- Ví dụ về các nội dung chính bác sĩ có thể hỏi khi khám ngoại trú:
- Triệu chứng bắt đầu từ khi nào? Chỉ xảy ra khi đi đại tiện hay không?
- Khi bị sa, phần sa có tự co vào không, có cần dùng tay đẩy vào không, hay liên tục lộ ra bên ngoài?
- Có kèm theo chảy máu, đau, dịch tiết, mùi, rối loạn đại tiện (đại tiện không hết, són phân) hay không?
- Thói quen sinh hoạt (chế độ ăn, lượng chất xơ, vận động, xử lý vật nặng), tiền sử mang thai và sinh nở, bệnh lý và thuốc đang dùng.
Ví dụ về các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ
- Làm thế nào để phân biệt triệu chứng này là sa hậu môn do trĩ hay sa toàn bộ thành trực tràng?
- Các lựa chọn điều trị được khuyến nghị cho triệu chứng hiện tại (điều trị bảo tồn so với thủ thuật so với phẫu thuật) là gì, ưu nhược điểm và thời gian hồi phục dự kiến của từng lựa chọn?
- Các thuốc tôi đang dùng (đặc biệt là thuốc chống đông) ảnh hưởng như thế nào đến kế hoạch phẫu thuật?
- Nguy cơ tái phát sau phẫu thuật và khả năng xảy ra các biến chứng chức năng như són phân (hoặc táo bón) ở mức nào?
- Trong sinh hoạt hằng ngày, những điều gì nhất thiết phải tuân thủ (chế độ ăn, thói quen đại tiện, vận động)?
Ví dụ về các câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- Sa hậu môn của tôi được phân loại ở giai đoạn nào trong 4 giai đoạn (1–4), và điều trị bảo tồn hiện tại có đủ không?
- Nếu cần phẫu thuật, phương pháp nào phù hợp nhất với tuổi và tình trạng sức khỏe của tôi (rectopexy đường bụng so với đường tầng sinh môn), tỷ lệ tái phát dự kiến và thời gian hồi phục khoảng bao lâu?