Viêm tụy

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa và bệnh sinh: Tuyến tụy là một cơ quan nằm ở vùng bụng trên, có chức năng ngoại tiết (tiết enzyme tiêu hóa) và nội tiết (tiết hormone như insulin). Ung thư tuyến tụy chủ yếu là ung thư biểu mô tuyến có nguồn gốc từ các tế bào ngoại tiết, chiếm phần lớn (trên 90%), và các triệu chứng, chẩn đoán cũng như diễn tiến điều trị khác nhau tùy theo vị trí giải phẫu ở đầu, thân hoặc đuôi tụy. Khối u ở đầu tụy dễ chèn ép ống mật và gây vàng da, trong khi tổn thương ở thân và đuôi tụy thường biểu hiện triệu chứng muộn.
• Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ chính: tuổi (chủ yếu từ 50 tuổi trở lên, tỷ lệ mắc tăng ở người từ 70 tuổi trở lên), hút thuốc (liên quan khoảng 30%), chế độ ăn nhiều calo và chất béo (khoảng 20%), viêm tụy mạn (khoảng 4%), yếu tố di truyền (khoảng 10%), v.v. Trong nhiều trường hợp, nguyên nhân không rõ ràng.
• Triệu chứng chính: đau bụng (phổ biến nhất), sụt cân, chán ăn, vàng da (chủ yếu khi tổn thương ở đầu tụy), phân xám/phân mỡ (steatorrhea), buồn nôn và nôn, sốt, đái tháo đường mới khởi phát hoặc nặng hơn. Ở giai đoạn đầu, hầu như không có triệu chứng nên tỷ lệ phát hiện sớm thấp (dưới 10%).

Phương pháp điều trị

• Tổng quan điều trị (quyết định tùy theo giai đoạn bệnh và tình trạng toàn thân)
  • Phẫu thuật triệt căn: Ở giai đoạn có thể cắt bỏ, cân nhắc cắt bỏ triệt căn trước tiên (ví dụ: phẫu thuật cắt khối tá tụy [Whipple], hoặc cắt tụy bên trái đối với tổn thương ở đuôi tụy). Chỉ khoảng 15% hoặc ít hơn tổng số bệnh nhân có thể được phẫu thuật triệt căn.
  • Hóa trị bổ trợ và tân bổ trợ:
    • Sau phẫu thuật (điều trị bổ trợ): Khuyến cáo hóa trị chống ung thư (việc lựa chọn thuốc điều trị tùy theo tình trạng toàn thân và chỉ định của thuốc). Do tỷ lệ tái phát sau phẫu thuật cao, điều trị bổ trợ đóng vai trò quan trọng.
    • Giai đoạn có khả năng cắt bỏ ranh giới: Dùng hóa trị tân bổ trợ (hoặc hóa trị kết hợp xạ trị), sau đó đánh giá lại giai đoạn bệnh và thử phẫu thuật.
  • Giai đoạn tiến triển tại chỗ (không thể cắt bỏ) và giai đoạn di căn:
    • Hóa trị toàn thân là phương pháp điều trị chính (ví dụ: phác đồ FOLFIRINOX hoặc gemcitabine + nab‑paclitaxel, v.v.; cân nhắc thể trạng và tác dụng phụ của bệnh nhân).
    • Ở giai đoạn tiến triển tại chỗ, cân nhắc xạ trị kết hợp với hóa trị (đánh giá lại khả năng cắt bỏ tùy theo đáp ứng).
  • Điều trị nhắm trúng đích và miễn dịch: Tùy theo các đột biến di truyền (ví dụ: đột biến BRCA) hoặc một số dấu ấn sinh học đặc hiệu như MSI‑High, có thể sử dụng liệu pháp nhắm trúng đích (ví dụ: chỉ định thuốc ức chế PARP) hoặc thuốc ức chế điểm kiểm soát miễn dịch (cần xét nghiệm).
  • Điều trị triệu chứng và giảm nhẹ:
    • Khi tắc nghẽn đường mật, dẫn lưu mật qua nội soi hoặc qua da (đặt stent).
    • Kiểm soát đau (thuốc giảm đau, phong bế thần kinh [phong bế đám rối thần kinh tạng], v.v.).
    • Khi suy tuyến tụy ngoại tiết, điều trị thay thế enzyme (bổ sung enzyme tiêu hóa) và quản lý dinh dưỡng.
    • Khi xuất hiện hoặc nặng thêm bệnh đái tháo đường, kiểm soát đường huyết (bao gồm insulin).
• Lưu ý liên quan đến thủ thuật và thuốc: Chỉ định phẫu thuật được quyết định dựa trên việc hình ảnh học cho thấy có xâm lấn các mạch máu lớn và có di căn hay không. Khi được đánh giá là có thể cắt bỏ, thông thường nhiều trường hợp không cần sinh thiết trước phẫu thuật (do nguy cơ gieo rắc phúc mạc do chọc hút, v.v.). Việc lựa chọn thuốc chống ung thư thay đổi tùy theo tình trạng bệnh nhân, bệnh đồng mắc và kết quả xét nghiệm gen.

Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (đồ cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Đồ cần mang theo:
  • Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn và thực phẩm bổ sung)
  • Tóm tắt các phẫu thuật và bệnh sử trước đây, cùng thông tin về dị ứng
  • Kết quả xét nghiệm gần đây (xét nghiệm máu, chức năng gan và thận, dấu ấn khối u CA 19‑9, v.v.)
  • Phim hoặc CD hình ảnh gần đây (CT/MRI/siêu âm), phiếu kết luận chẩn đoán hình ảnh
  • Nhật ký triệu chứng: thay đổi cân nặng, vị trí, mức độ và thời điểm đau, rối loạn tiêu hóa (như phân mỡ), thời điểm xuất hiện vàng da
  • Thông tin về lối sống: tiền sử hút thuốc và uống rượu, thói quen ăn uống
• Ví dụ nội dung cần thông báo với bác sĩ khi khám ngoại trú:
  • Thời điểm xuất hiện và diễn tiến triệu chứng (sụt cân nhanh gần đây, đái tháo đường mới xuất hiện, v.v.)
  • Tính chất cơn đau (đau liên tục hay xuất hiện sau ăn, có đáp ứng với thuốc giảm đau hay không)
  • Thay đổi trong đặc điểm đi tiêu (phân mỡ, phân xám)
  • Kết quả xét nghiệm/hình ảnh gần đây (nếu có thì mang theo)
• Lưu ý trước khi xét nghiệm:
  • Một số xét nghiệm (như nội soi) cần nhịn ăn (tuân theo hướng dẫn của bác sĩ).
  • Nếu đang dùng thuốc chống đông hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu, nhất định phải trao đổi trước về việc có cần ngừng thuốc hay không.

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• "Giai đoạn bệnh của tôi là gì và có thể cắt bỏ được không?"
• "Các lựa chọn điều trị tiêu chuẩn được khuyến nghị là gì, và hiệu quả dự kiến cũng như tác dụng phụ của từng lựa chọn là gì?"
• "Các tác dụng phụ chính của thuốc chống ung thư và cách kiểm soát là gì?"
• "Khả năng tái phát và tiên lượng sau phẫu thuật như thế nào?"
• "Cần lưu ý những gì trong lối sống (ăn uống, tập thể dục, cai thuốc lá, v.v.)?"

Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• "Kết quả xét nghiệm gen (ví dụ: BRCA, MMR/MSI) ảnh hưởng như thế nào đến lựa chọn điều trị? Bác sĩ có khuyến nghị làm xét nghiệm không?"
• "Tôi bị vàng da nặng; có cần dẫn lưu mật qua nội soi (đặt stent) không? Nguy cơ và hiệu quả kỳ vọng của thủ thuật là gì?"

(Tóm tắt tham khảo: Do thường không có triệu chứng sớm nên nhiều trường hợp được chẩn đoán muộn; ngay cả ở bệnh nhân có thể cắt bỏ, tỷ lệ tái phát vẫn cao, vì vậy điều trị toàn thân và phương pháp tiếp cận đa chuyên khoa rất quan trọng.)