Áp xe gan do amip

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa và sinh lý bệnh: Khi nuốt phải bào nang của ký sinh trùng đường ruột Entamoeba histolytica qua nước hoặc thực phẩm bị ô nhiễm, thể hoạt động (trophozoite) xâm nhập thành ruột, lan đến gan qua hệ tĩnh mạch cửa, gây hoại tử nhu mô gan và hình thành ổ áp xe có mủ (áp xe gan do amip). Bệnh thường xảy ra ở thùy phải.
• Nguyên nhân chính: Nuốt phải bào nang qua nước/thực phẩm bị ô nhiễm (đi du lịch/sinh sống tại khu vực có điều kiện vệ sinh kém).
• Triệu chứng chính: Sốt, rét run, mệt mỏi toàn thân, đau vùng hạ sườn phải (đau khi sờ nắn gan), có thể gan to, ho·đau ngực·tràn dịch màng phổi (khi xâm lấn khoang ngực), tiêu chảy đi kèm trong khoảng 20% trường hợp. Vàng da hiếm gặp. Khi tiến triển, áp xe có thể vỡ gây viêm phúc mạc·nhiễm khuẩn huyết.
• Điểm cốt lõi trong chẩn đoán: Xác nhận ổ áp xe bằng siêu âm/CT bụng, xét nghiệm kháng thể kháng amip huyết thanh có độ nhạy cao (>95%)—có thể âm tính trong giai đoạn đầu của bệnh. Xét nghiệm phân có độ nhạy thấp (khoảng 15%). Cấy máu khi sốt. Kiểm tra CBC, CRP·men gan tăng.

Phương pháp điều trị

• Điều trị thuốc bước đầu (thuốc chống ký sinh trùng):
  • Sử dụng metronidazole hoặc tinidazole để điều trị toàn thân (dùng IV khi bệnh nặng). Liều dùng thông thường: metronidazole 500–750 mg PO tid hoặc IV, thời gian điều trị thường 7–10 ngày (điều chỉnh tùy tình trạng bệnh nhân).
  • Sau điều trị toàn thân, bắt buộc dùng thuốc tác động trong lòng ruột để loại bỏ bào nang trong ruột (phòng tái nhiễm và lây truyền): paromomycin hoặc diloxanide furoate, v.v. (ví dụ: paromomycin 500 mg tid trong 7 ngày).
• Dẫn lưu (can thiệp xâm lấn):
  • Chỉ định: Ổ áp xe lớn (ví dụ: cân nhắc khi đường kính >5 cm), vị trí gần tim·cơ hoành (nguy cơ vỡ), không có cải thiện lâm sàng·hình ảnh trong vòng 48–72 giờ sau điều trị kháng amip bằng đường uống/đường tĩnh mạch, khi chẩn đoán chưa chắc chắn hoặc ổ áp xe đã vỡ.
  • Phương pháp: Chọc hút/dẫn lưu qua da (dưới hướng dẫn của siêu âm/CT) được ưu tiên hơn phẫu thuật. Hiếm khi cần dẫn lưu bằng phẫu thuật (mổ mở).
• Điều trị bảo tồn·hỗ trợ: Hạ sốt·kiểm soát đau, bổ sung dịch·dinh dưỡng, khi có triệu chứng hô hấp thì kiểm tra và điều trị phổi·màng phổi. Bổ sung kháng sinh khi nghi ngờ nhiễm khuẩn thứ phát do vi khuẩn.
• Lưu ý và liên quan đến thuốc: Không được uống rượu trong khi dùng metronidazole (chống chỉ định hoặc khuyến cáo thận trọng), cần thông báo cho bác sĩ về tiền sử mang thai·cho con bú·bệnh gan·dị ứng. Đáp ứng điều trị thường bắt đầu cải thiện trong vòng 72 giờ.

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng/thông tin cần mang theo:
  • Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn·OTC·thực phẩm bổ sung sức khỏe)
  • Tiền sử du lịch gần đây (đặc biệt là châu Phi cận Sahara, Nam và Trung Mỹ, Đông Nam Á, v.v.—các khu vực có điều kiện vệ sinh kém) và tiền sử sử dụng nước uống·thực phẩm
  • Thời điểm khởi phát và diễn biến triệu chứng (tần suất sốt, thay đổi vị trí·mức độ đau, có tiêu chảy hay không·tính chất phân)
  • Kết quả xét nghiệm trước đây (siêu âm·CT bụng, xét nghiệm máu·men gan, xét nghiệm phân·xét nghiệm kháng thể)
  • Dị ứng·tình trạng mang thai·bệnh nền (ví dụ: ức chế miễn dịch)
• Các mục nên kiểm tra trước tại phòng khám ngoại trú: Ghi chép nhiệt độ gần đây, tình trạng khó thở nghiêm trọng·đau ngực·đau khi ấn bụng có nặng lên hay không, có triệu chứng đường ruột kèm chảy máu hay không

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• "Loại thuốc và thời gian dùng thuốc được khuyến nghị là gì? Tác dụng phụ là gì?"
• "Nếu xét nghiệm kháng thể kháng amip hoặc xét nghiệm hình ảnh cho kết quả âm tính nhưng vẫn nghi ngờ bệnh thì phải làm thế nào?"
• "Sau khi bắt đầu điều trị, tôi sẽ cải thiện nhanh đến mức nào? Khi nào cần xét nghiệm lại?"
• "Trong quá trình điều trị, có thực phẩm·đồ uống có cồn·hoạt động nào cần chú ý không?"

Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• "Kích thước (hoặc vị trí) ổ áp xe gan của tôi có cần dẫn lưu không? Quyết định dựa trên tiêu chí nào?"
• "Tiền sử du lịch (các quốc gia đã đến) có được xem là nguyên nhân gây bệnh của tôi không? Bác sĩ khuyến nghị làm thêm xét nghiệm nào?"

Thông tin tham khảo thêm: Điều trị kháng amip thích hợp nhìn chung có tiên lượng tốt, nhưng nếu trì hoãn dẫn lưu hoặc ổ áp xe bị vỡ, có thể xảy ra các biến chứng nghiêm trọng (viêm phúc mạc, viêm màng phổi·nhiễm khuẩn huyết, v.v.). Vì vậy, nếu sốt·đau nặng lên·khó thở, cần ngay lập tức đến cơ sở y tế.