Phình động mạch chủ bụng

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Tóm tắt định nghĩa: Phình động mạch chủ bụng (Abdominal aortic aneurysm, AAA) là tình trạng thành động mạch chủ nằm trong ổ bụng giãn nở bất thường, làm tăng đường kính. Phần lớn có dạng hình thoi (fusiform), nhưng cũng có thể có dạng túi (saccular).
• Nguyên nhân/yếu tố nguy cơ chính: lão hóa, xơ cứng động mạch (xơ vữa động mạch), hút thuốc (tăng nguy cơ mắc bệnh), tăng huyết áp, tiền sử gia đình (nguy cơ tăng nếu có người thân trực hệ mắc bệnh), yếu tố di truyền, chấn thương, hiếm khi do nhiễm trùng (chẳng hạn như giang mai).
• Điểm chính về sinh lý bệnh: cấu trúc elastin và collagen của thành động mạch chủ bị tổn thương, cùng với tình trạng viêm, làm thành mạch yếu đi. Theo định luật Laplace, đường kính càng lớn thì áp lực tác động lên thành mạch càng tăng, làm tăng nguy cơ tiếp tục giãn rộng và vỡ.
• Triệu chứng lâm sàng: phần lớn không có triệu chứng (được phát hiện tình cờ khi chưa có triệu chứng). Khi có triệu chứng, có thể thấy cảm giác đầy bụng, cảm giác mạch đập trong bụng (sensation of pulsation), đau âm ỉ hoặc đau khu trú ở bụng/lưng, đôi khi đau theo nhịp đập. Khi vỡ, bệnh có thể tiến triển thành đau bụng cấp dữ dội, đau lưng và đau bên sườn, sốc (hạ huyết áp, suy giảm ý thức), là tình trạng cấp cứu và có thể gây tử vong.

Phương pháp điều trị

• Điều trị không phẫu thuật (theo dõi và điều chỉnh các yếu tố nguy cơ)
  • AAA nhỏ, không có triệu chứng được theo dõi sự thay đổi kích thước bằng các xét nghiệm hình ảnh định kỳ (siêu âm hoặc CT).
  • Quản lý lối sống: bỏ thuốc lá ngay lập tức, kiểm soát huyết áp (thuốc hạ huyết áp), kiểm soát lipid (statin), kiểm soát bệnh tiểu đường và các yếu tố nguy cơ tim mạch khác.
  • Điều trị bằng thuốc không thể làm thu nhỏ bản thân túi phình, nhưng được khuyến nghị để phòng ngừa các biến cố tim mạch (nhồi máu cơ tim, đột quỵ) (ví dụ: statin, thuốc chống kết tập tiểu cầu khi cần).
• Điều trị phẫu thuật (sửa chữa)
  • Chỉ định: theo tiêu chuẩn thông thường, áp dụng khi có triệu chứng (chẳng hạn như đau bụng), khi đường kính tối đa của động mạch chủ bụng đạt tiêu chuẩn phẫu thuật (thường từ 5.5 cm trở lên ở nam giới), hoặc khi kích thước tăng nhanh trong một năm (ví dụ: >1 cm/năm). (Ở nữ giới, đôi khi tiêu chuẩn được áp dụng ở mức thấp hơn — hãy trao đổi với bác sĩ điều trị.)
  • Phẫu thuật mở truyền thống (open repair): cắt bỏ phần động mạch chủ bị tổn thương và nối mạch ghép nhân tạo (graft). Cho kết quả lâu dài tốt.
  • Điều trị nội mạch (Endovascular Aneurysm Repair, EVAR): đưa stent-graft vào qua đường động mạch đùi để chuyển hướng dòng máu, là một thủ thuật ít xâm lấn. Có ưu điểm làm giảm tỷ lệ tử vong phẫu thuật ban đầu ở người cao tuổi hoặc bệnh nhân có nguy cơ phẫu thuật mở cao. Tuy nhiên, cần theo dõi lâu dài (ví dụ: theo dõi endoleak).
  • Điều trị cấp cứu AAA bị vỡ: tỷ lệ tử vong rất cao (khoảng 80–90% khi bị vỡ). Cần phẫu thuật cấp cứu (phẫu thuật mở hoặc EVAR nếu có thể). Cách tiếp cận về bù dịch trước phẫu thuật vẫn còn gây tranh luận, nhưng theo truyền thống, chiến lược thường được sử dụng là tránh truyền dịch quá mức và duy trì áp lực tưới máu thích hợp (ví dụ: mục tiêu huyết áp tâm thu trong khoảng 90–100 mmHg) (có thể thay đổi tùy theo hướng dẫn của bệnh viện và tình trạng bệnh nhân).
• Quản lý biến chứng và theo dõi
  • Sau EVAR: cần theo dõi endoleak (rò rỉ dòng máu), di lệch/tắc stent-graft, nhiễm trùng, v.v.
  • Sau phẫu thuật mở: theo dõi chảy máu, nhiễm trùng, thiếu máu cục bộ cơ quan (ruột, thận), thiếu máu cục bộ tủy sống (hiếm gặp), v.v.

Tóm tắt các lưu ý

• Truyền dịch quá mức không kiểm soát và làm tăng huyết áp sớm có thể làm chảy máu nặng hơn, vì vậy trong tình huống cấp cứu cần tuân theo chỉ dẫn của bác sĩ chuyên khoa.
• Bỏ thuốc lá và kiểm soát các yếu tố nguy cơ tim mạch rất quan trọng trong việc làm chậm tiến triển bệnh và giảm biến chứng toàn thân.
• Việc có phẫu thuật hay không và thời điểm phẫu thuật được quyết định dựa trên tổng hợp kích thước, triệu chứng và tình trạng toàn thân của bệnh nhân, do đó cần thảo luận đầy đủ với nhân viên y tế phụ trách.

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng cần chuẩn bị và các mục cần xác nhận)

• Giấy tờ/vật dụng cần mang theo
  • Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc theo đơn hiện tại và thực phẩm bổ sung), ghi rõ thời gian dùng và liều lượng
  • Kết quả xét nghiệm trước đây (hình ảnh siêu âm, CT hoặc kết quả đọc phim) — nếu có thể, mang theo bản gốc hình ảnh (CD/DVD/USB) hoặc phiếu kết quả
  • Hồ sơ về tiền sử phẫu thuật và các bệnh nghiêm trọng (bệnh tim, bệnh phổi, bệnh thận, v.v.)
  • Thông tin về dị ứng (đặc biệt là dị ứng thuốc cản quang và thuốc)
  • Tiền sử hút thuốc, uống rượu và tiền sử gia đình (đặc biệt là tiền sử gia đình mắc AAA)
• Chuẩn bị liên quan đến triệu chứng
  • Ghi lại thời điểm xuất hiện, đặc điểm và mức độ đau gần đây (nhật ký cơn đau), cũng như việc có khó thở hoặc ngất hay không
  • Thay đổi cân nặng, ghi chép đo huyết áp (nếu có thể)
• Liên quan đến việc dùng thuốc
  • Nếu đang dùng thuốc chống đông (warfarin, DOAC, v.v.), cần xác nhận trước hướng dẫn về việc có cần ngừng thuốc hay không (trao đổi với bác sĩ).

Ví dụ về các câu hỏi chung nên hỏi bác sĩ

• Kích thước túi phình động mạch chủ này có đáp ứng tiêu chuẩn phẫu thuật không? (Hoặc cần theo dõi bao lâu một lần?)
• Trong các phương pháp phẫu thuật (mổ mở so với EVAR), nguy cơ cá nhân của tôi (tuổi, tình trạng tim, phổi, thận, v.v.) ở mức nào?
• Nếu theo dõi mà không phẫu thuật, nguy cơ vỡ là bao nhiêu và cần lưu ý gì trong sinh hoạt hằng ngày?
• Các thuốc đang dùng hiện nay (đặc biệt là thuốc chống đông) ảnh hưởng như thế nào đến phẫu thuật? Có cần ngừng thuốc không?
• Thời gian hồi phục dự kiến và thời điểm có thể trở lại sinh hoạt hằng ngày sau phẫu thuật là bao lâu?

Ví dụ về các câu hỏi tùy chỉnh theo bệnh

• Đường kính động mạch chủ được đo trên hình ảnh của tôi (siêu âm/CT) là bao nhiêu, và con số này so với tiêu chuẩn phẫu thuật (ví dụ: 5.5 cm) như thế nào?
• Giải phẫu của tôi (tình trạng các nhánh động mạch chủ, động mạch chậu, v.v.) có phù hợp để thực hiện EVAR không, và nguy cơ các biến chứng dự kiến khi thực hiện EVAR (ví dụ: endoleak) ở mức nào?

(Lưu ý: Nội dung trên là thông tin y khoa chung; quyết định chẩn đoán và điều trị cá nhân cần được trao đổi với nhân viên y tế phụ trách.)