Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Tóm tắt định nghĩa: Viêm tụy mạn là bệnh do tình trạng viêm và xơ hóa tụy kéo dài, dẫn đến suy giảm chức năng ngoại tiết (enzyme tiêu hóa) và nội tiết (insulin), đồng thời ống tụy giãn không đều.
- Nguyên nhân chính
- Uống rượu bia (phổ biến nhất)
- Hút thuốc (làm tăng nguy cơ viêm tụy mạn; một số nghiên cứu cho thấy liên quan khoảng 25%)
- Tắc nghẽn ống tụy (do dị tật, phẫu thuật, chấn thương, v.v.)
- Tăng triglyceride máu, tăng calci máu, cường tuyến cận giáp
- Viêm tụy tự miễn
- Di truyền (đột biến gen), viêm tụy nhiệt đới (yếu tố địa lý)
- Tóm tắt sinh lý bệnh: Viêm tái diễn → phá hủy nhu mô và xơ hóa → tắc nghẽn ống tụy và tăng áp lực → tổn thương tế bào ngoại tiết và nội tiết → kém hấp thu chất béo và phát sinh đái tháo đường
- Triệu chứng chính
- Đau vùng bụng trên tái diễn (vùng thượng vị hoặc bụng trên bên trái, lan ra sau lưng, có thể nặng hơn sau khi ăn)
- Phân mỡ (steatorrhea), sụt cân, thiếu hụt dinh dưỡng
- Ở giai đoạn cuối, đái tháo đường phát sinh do giảm tiết insulin
- Một số bệnh nhân không có triệu chứng và được phát hiện tình cờ
- Điểm chẩn đoán (tóm tắt)
- Xét nghiệm máu: trong giai đoạn mạn tính, amylase/lipase có thể bình thường hoặc giảm (tăng khi đợt cấp nặng lên)
- Chẩn đoán hình ảnh: CT/MRI bụng (phân biệt viêm, xơ hóa, vôi hóa, khối u), có thể quan sát thấy vôi hóa trên X-quang bụng (22–60%)
- Xét nghiệm chức năng: đánh giá chức năng ngoại tiết (như xét nghiệm hấp thu chất béo)
- Nội soi mật tụy ngược dòng (ERCP) và siêu âm nội soi (EUS) hữu ích trong bệnh lý ống tụy hoặc chẩn đoán sớm (cân nhắc ERCP với mục đích điều trị)
Phương pháp điều trị
- Mục tiêu điều trị: giảm đau, bảo tồn chức năng ngoại tiết và nội tiết của tụy, đồng thời kiểm soát biến chứng
- Quản lý lối sống cơ bản
- Khuyến cáo tuyệt đối không uống rượu bia và không hút thuốc (cốt lõi trong phòng ngừa và ngăn tái phát)
- Ăn chế độ ít chất béo, ăn thành nhiều bữa nhỏ, uống đủ nước
- Theo dõi cân nặng và tình trạng phân (phân mỡ)
- Điều trị bằng thuốc
- Kiểm soát đau: bắt đầu bằng thuốc giảm đau không opioid và điều trị từng bước khi cần (thận trọng khi sử dụng thuốc giảm đau opioid)
- Chế phẩm enzyme tụy (khi suy chức năng ngoại tiết): dùng cùng bữa ăn để hỗ trợ tiêu hóa chất béo và giúp giảm đau
- Khi kèm đái tháo đường: phần lớn cần điều trị bằng insulin (đái tháo đường do tụy chủ yếu do thiếu tiết insulin)
- Điều trị nội soi
- Nong bằng bóng vùng hẹp, đặt stent và lấy sỏi tụy qua ERCP
- Sỏi lớn được lấy ra sau tán sỏi ngoài cơ thể bằng sóng xung kích (ESWL)
- Điều trị nội soi giúp cải thiện đau ở nhiều bệnh nhân (có sự khác biệt giữa các báo cáo)
- Điều trị phẫu thuật
- Phẫu thuật dẫn lưu ống tụy (mở ống tụy chính rồi nối với hỗng tràng) — chủ yếu nhằm dẫn lưu
- Cắt tụy (cắt đoạn xa, cắt bao gồm đầu tụy, v.v.) — lựa chọn tùy theo phạm vi tổn thương
- Trong trường hợp nặng, cân nhắc cắt toàn bộ tụy
- Chỉ định phẫu thuật: đau không thể kiểm soát bằng điều trị nội soi/điều trị bảo tồn, biến chứng (tắc nghẽn, chảy máu, nghi ngờ khối u), v.v.
- Lưu ý, nguy cơ biến chứng và tự chăm sóc
- Biến chứng: nang giả tụy, hẹp ống mật/tá tràng, cổ trướng do tụy, giả phình động mạch chảy máu, tăng áp lực tĩnh mạch cửa, kém hấp thu, đái tháo đường, ung thư tụy (đặc biệt nguy cơ chuyển thành ung thư tăng trong trường hợp di truyền)
- Dấu hiệu nặng lên (đến ngay cơ sở y tế): đau đột ngột nặng hơn, sốt/vàng da, nôn kéo dài, nôn ra máu/đi ngoài phân đen, ngất/hạ huyết áp
- Quản lý dinh dưỡng: cân nhắc bổ sung vitamin tan trong chất béo khi giảm hấp thu chất béo; khuyến nghị tư vấn chuyên gia dinh dưỡng khi sụt cân
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng cần chuẩn bị·danh sách kiểm tra)
- Giấy tờ/tài liệu cần mang theo
- Danh sách thuốc và thực phẩm bổ sung đang sử dụng (bao gồm liều lượng và thời gian dùng)
- Giấy chẩn đoán và hồ sơ phẫu thuật trước đây (nếu có), cùng kết quả xét nghiệm gần đây (xét nghiệm máu, chẩn đoán hình ảnh: hình ảnh CT/MRI, ERCP/EUS)
- Ghi chép đường huyết (trong trường hợp nghi ngờ hoặc đã được chẩn đoán đái tháo đường), ghi chép thay đổi cân nặng
- Tình trạng đại tiện trong 1–3 tháng gần đây (có phân mỡ hay không·tần suất), thói quen ăn uống (lượng chất béo tiêu thụ)
- Tiền sử uống rượu và hút thuốc (loại·tần suất·thời điểm sử dụng gần đây nhất)
- Thông tin cần ghi chép để cung cấp khi khám ngoại trú
- Vị trí·mức độ đau (thang điểm đau), thời điểm xuất hiện·mối liên quan với bữa ăn, yếu tố làm giảm·tăng đau
- Mức độ sụt cân (kg hoặc %), tình trạng mệt mỏi·giảm cảm giác thèm ăn
- Điều trị trước đây (enzyme tụy, thuốc giảm đau, nội soi/phẫu thuật) và hiệu quả
- Ví dụ câu hỏi hữu ích để hỏi bác sĩ khi khám ngoại trú (tóm tắt)
- "Bác sĩ đánh giá tình trạng chức năng ngoại tiết và nội tiết của tôi như thế nào dựa trên hình ảnh/xét nghiệm hiện tại?"
- "Những nguyên nhân có thể gây ra cơn đau của tôi và các lựa chọn điều trị là gì?"
Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ
- Hiệu quả dự kiến và tác dụng phụ của thuốc này (hoặc chế phẩm enzyme·thuốc giảm đau) là gì?
- Với tình trạng của tôi, chỉ định và lợi ích/nguy cơ dự kiến của điều trị nội soi hoặc phẫu thuật là gì?
- Tôi cần chế độ ăn uống và bổ sung dinh dưỡng như thế nào để cải thiện tình trạng dinh dưỡng?
- Nếu bị đái tháo đường, tôi cần kiểm soát bệnh theo cách nào và có cần insulin không?
- Theo dõi nguy cơ phát sinh biến chứng (nang giả tụy, ung thư tụy, v.v.) như thế nào?
Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- Bác sĩ có thể giải thích trong các phát hiện từ xét nghiệm của tôi (CT/MRI/ERCP/EUS), vấn đề chính là hẹp ống tụy·vôi hóa·nang hay không? Trình tự điều trị được khuyến nghị là gì?
- Tôi nên dùng chế phẩm enzyme tụy với liều lượng bao nhiêu và như thế nào khi ăn để đạt hiệu quả? (Ví dụ: cách dùng khi ăn thực phẩm chứa chất béo)
- (Khi nghi ngờ di truyền) Mặc dù trong gia đình không có tiền sử tương tự, tôi có cần xét nghiệm di truyền không và xét nghiệm có ý nghĩa gì?