Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa·sinh lý bệnh: Bệnh viêm cấp tính có thể tiến triển thành thiếu máu cục bộ niêm mạc, hoại tử và thủng khi lòng ruột thừa (một ống nhỏ gắn ở đầu manh tràng) bị tắc, áp lực bên trong tăng và vi khuẩn sinh sôi. Tắc lòng ruột thừa → ứ đọng chất nhầy·dịch tiết → vi khuẩn sinh sôi → ruột thừa giãn·thiếu máu cục bộ → hoại tử/thủng → viêm phúc mạc·hình thành áp xe.
- Nguyên nhân chính: Tắc nghẽn lỗ ruột thừa (tăng sản mô lympho, sỏi phân (appendicolith), dị vật, khối u, v.v.).
- Triệu chứng chính: Sau các triệu chứng tiêu hóa toàn thân ban đầu (buồn nôn, nôn, chán ăn), đau bụng điển hình bắt đầu ở vùng thượng vị/bụng trên, trong vài giờ di chuyển qua vùng quanh rốn đến hố chậu phải (RLQ) (đau di chuyển). Có thể có sốt, ấn đau·phản ứng dội ở hố chậu phải (đau khi nhấc tay ra), tăng bạch cầu·CRP, v.v. Tùy vị trí ruột thừa, có thể xuất hiện các triệu chứng không điển hình như đau vùng chậu, đau mạn sườn, cảm giác mót đại tiện (tenesmus)·tiêu chảy. Ở trẻ em·người cao tuổi·phụ nữ mang thai, các biểu hiện không điển hình thường gặp.
Phương pháp điều trị
- Đánh giá cấp cứu và xử trí ban đầu: Nhịn ăn (NPO), thiết lập đường truyền tĩnh mạch, bù dịch IV, kiểm soát đau, sử dụng kháng sinh đường tĩnh mạch (kháng sinh dự phòng trước phẫu thuật).
- Điều trị phẫu thuật (tiêu chuẩn): Cắt ruột thừa (appendectomy). Phẫu thuật nội soi thường được ưu tiên (hồi phục nhanh, ít nhiễm trùng vết mổ). Mổ mở được lựa chọn khi có viêm phúc mạc·áp xe·hạn chế về giải phẫu.
- Điều trị không phẫu thuật: Trong trường hợp viêm ruột thừa đơn thuần·không biến chứng (uncomplicated), chiến lược chỉ điều trị bằng kháng sinh để cải thiện bệnh đang được nghiên cứu·áp dụng có chọn lọc (có nguy cơ tái phát). Việc lựa chọn bệnh nhân và theo dõi là rất quan trọng.
- Áp xe·khối viêm (áp xe trong ổ bụng): Cân nhắc cắt ruột thừa trì hoãn sau kháng sinh + dẫn lưu qua da (dưới hướng dẫn của X-quang can thiệp).
- Ví dụ về kháng sinh (thay đổi tùy theo hướng dẫn tại địa phương·độ nhạy cảm): Ở người lớn, dùng đường IV để bao phủ vi khuẩn Gram âm·kỵ khí phổ rộng (ví dụ: ceftriaxone + metronidazole hoặc piperacillin-tazobactam). Khi dị ứng penicillin, cân nhắc thuốc thay thế (ví dụ: ciprofloxacin + metronidazole hoặc aztreonam + metronidazole). (Việc kê đơn chính xác phải tuân theo hướng dẫn của bác sĩ điều trị·bệnh viện.)
- Nhập viện·theo dõi: Chăm sóc vết mổ sau phẫu thuật; thời gian dùng kháng sinh được quyết định dựa trên biểu hiện lâm sàng·phát hiện trong phẫu thuật (có thủng hay không). Khi có viêm phúc mạc·thủng, cần dùng kháng sinh dài ngày và nằm viện lâu hơn.
Lưu ý (điểm cần chú ý·nguy cơ biến chứng·tự chăm sóc)
- Khuyến nghị khám ngay: Khi có đau hố chậu phải, sốt·nôn tiến triển, bụng cứng, v.v., cần đến khoa cấp cứu·khám ngoại trú ngay, không trì hoãn. Nếu trì hoãn, nguy cơ thủng·viêm phúc mạc·nhiễm khuẩn huyết tăng lên.
- Những điều không được tự làm: Trước khi được chẩn đoán, tránh thụt tháo, dùng quá liều thuốc giảm đau với mục đích làm dịu triệu chứng, cố thử các tư thế quá sức, che giấu triệu chứng bằng thuốc giảm đau, v.v. (vì có thể làm chậm trễ việc chẩn đoán·đánh giá).
- Biến chứng: Thủng ruột thừa, viêm phúc mạc, áp xe trong ổ bụng, nhiễm trùng vết mổ, tắc ruột, nhiễm khuẩn huyết, tắc nghẽn do dính ruột, v.v.
- Tiên lượng: Tiên lượng tốt khi được chẩn đoán·điều trị sớm. Khi xảy ra thủng·viêm phúc mạc, tỷ lệ mắc bệnh·tử vong và biến chứng tăng lên.
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng cần chuẩn bị·hạng mục đánh giá và ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng/thông tin cần chuẩn bị
- Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn·OTC·thuốc chống đông·thuốc ức chế miễn dịch)
- Dị ứng thuốc/hồ sơ phẫu thuật·nhập viện trước đây
- Ghi chép nhiệt độ gần đây·triệu chứng (thời điểm bắt đầu đau·vị trí·thay đổi·nôn·thay đổi đại tiện)
- Đối với phụ nữ, tiền sử kinh nguyệt·khả năng mang thai/có mang thai hay không (có thể cần xét nghiệm thai)
- Kết quả xét nghiệm gần đây (nếu có: xét nghiệm máu, siêu âm·CT, v.v.)
- Các hạng mục chính nhân viên y tế sẽ kiểm tra khi khám ngoại trú (nếu bệnh nhân chuẩn bị trước, việc chẩn đoán·điều trị sẽ nhanh hơn)
- Thời điểm và vị trí bắt đầu đau, cơn đau có di chuyển hay không (thượng vị→rốn→hố chậu phải)
- Sốt·ớn lạnh·tần suất·tính chất nôn
- Chướng bụng·thay đổi đại tiện (tiêu chảy·táo bón)
- Tiền sử phẫu thuật ruột thừa·phẫu thuật bụng
- Có dùng thuốc chống đông hay không (quan trọng khi cân nhắc phẫu thuật)
- Ví dụ câu hỏi (các câu hỏi bệnh nhân nên chuẩn bị để hỏi nhân viên y tế)
- Các triệu chứng bắt đầu từ khi nào và có xu hướng nặng lên không?
- Sẽ thực hiện những xét nghiệm nào (xét nghiệm máu·chẩn đoán hình ảnh)?
- Khả năng cần phẫu thuật là bao nhiêu?
Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ
- Tác dụng phụ thường gặp và những điều cần lưu ý của thuốc này (kháng sinh/thuốc giảm đau dự kiến kê) là gì?
- Thời gian hồi phục và thời điểm trở lại sinh hoạt hằng ngày sau phẫu thuật (nội soi·mổ mở) là khi nào?
- Điều trị không phẫu thuật (chỉ dùng kháng sinh) có đủ không, nguy cơ tái phát ở mức nào?
- Nếu đang mang thai, phương pháp chẩn đoán·điều trị sẽ thay đổi như thế nào?
- Tiêu chí cần nhập viện·phẫu thuật là gì?
Ví dụ câu hỏi dành riêng cho bệnh (1–2 câu)
- Để xác nhận diễn tiến cơn đau: "Cơn đau ban đầu bắt đầu ở đâu và theo thời gian có di chuyển xuống hố chậu phải không? Mức độ đau (0–10) và tần suất nôn như thế nào?"
- Liên quan đến phụ nữ·mang thai: "Kỳ kinh gần đây nhất là khi nào và có khả năng mang thai không? Nếu mang thai, kế hoạch chẩn đoán·điều trị (chẩn đoán hình ảnh·phẫu thuật) sẽ như thế nào?"