Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Tóm tắt định nghĩa: Viêm gan là thuật ngữ chung chỉ tình trạng mô tế bào gan bị viêm. Được phân loại thành cấp tính (≤6 tháng) và mạn tính (>6 tháng).
- Nguyên nhân chính: Nhiễm virus (chủ yếu viêm gan A, B, C, D, E), thuốc·độc tố (ví dụ: quá liều acetaminophen, một số thuốc thảo dược·thực phẩm bổ sung), uống rượu quá mức, bệnh tự miễn, bệnh chuyển hóa (ví dụ: bệnh Wilson) và các nguyên nhân khác.
- Tóm tắt sinh lý bệnh: Tùy theo nguyên nhân, tế bào gan có thể bị tổn thương trực tiếp hoặc bị phá hủy qua cơ chế miễn dịch, từ đó làm suy giảm chức năng gan (giải độc, tổng hợp, tạo mật...). Tình trạng viêm tái diễn·kéo dài có thể tiến triển thành xơ hóa và xơ gan.
- Triệu chứng chính: Mệt mỏi, suy nhược, chán ăn, buồn nôn·nôn, khó chịu vùng hạ sườn phải, sốt, đau cơ·khớp, vàng da (lòng trắng mắt·da chuyển vàng), nước tiểu sẫm màu, phân bạc màu, ngứa da. Trường hợp nặng có thể xuất hiện cổ trướng, bệnh não gan và các triệu chứng suy gan (dễ chảy máu, suy giảm ý thức).
Phương pháp điều trị và lưu ý
- Nguyên tắc chung: Điều trị nguyên nhân (điều trị đặc hiệu) + điều trị hỗ trợ (nghỉ ngơi, bổ sung nước·dinh dưỡng, tránh các chất gây độc cho gan).
- Viêm gan do virus
- Viêm gan A·E: Phần lớn tự hồi phục → điều trị hỗ trợ. Trường hợp nặng cần điều trị nội trú.
- Viêm gan B
- Phần lớn trường hợp cấp tính được điều trị bảo tồn. Cân nhắc thuốc kháng virus khi suy gan cấp hoặc ở nhóm nguy cơ cao (ví dụ: người bị ức chế miễn dịch).
- Viêm gan B mạn tính: Thuốc kháng virus đường uống dài hạn (thuốc chính: entecavir, tenofovir disoproxil fumarate hoặc tenofovir alafenamide) — nhằm ức chế virus và ngăn bệnh gan tiến triển.
- Viêm gan C: Thuốc kháng virus tác động trực tiếp (DAA, ví dụ: sofosbuvir/velpatasvir, glecaprevir/pibrentasvir...) — trong thời gian ngắn (thông thường 8–12 tuần), đạt tỷ lệ khỏi bệnh cao (loại trừ virus).
- Viêm gan tự miễn: Corticosteroid (prednisone) ± thuốc ức chế miễn dịch (chủ yếu là azathioprine).
- Viêm gan do độc tố·thuốc: Ngừng thuốc có hại, khi cần thì giải độc (ví dụ: ngộ độc acetaminophen dùng N-acetylcysteine) và điều trị hỗ trợ.
- Viêm gan nặng·suy gan cấp: Điều trị tại khoa hồi sức tích cực, kiểm soát đông máu·áp lực nội sọ, đánh giá ghép gan khi cần.
- Quản lý sinh hoạt và lưu ý
- Tất cả bệnh nhân viêm gan phải kiêng rượu. Không sử dụng các sản phẩm bổ sung gây độc cho gan (một số thuốc thảo dược·thực phẩm bổ sung).
- Tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi dùng thuốc kê đơn và thuốc không kê đơn (nguy cơ tương tác·độc tính của các thuốc được chuyển hóa tại gan).
- Kiểm soát cân nặng, khuyến nghị ăn uống cân bằng (tránh ăn quá nhiều chất béo). Tránh giảm cân quá nhanh.
- Khi xuất hiện các triệu chứng cấp tính·nặng (thay đổi ý thức, chảy máu, vàng da nhanh chóng nặng lên...), phải đến ngay phòng cấp cứu.
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng cần chuẩn bị (nên mang theo)
- Danh sách tất cả thuốc·thực phẩm bổ sung đang dùng (bao gồm liều lượng·thời gian dùng) hoặc vỏ thuốc thực tế
- Bản sao kết quả xét nghiệm trước đây (chỉ số xét nghiệm máu, siêu âm, kết quả đo xơ hóa·độ đàn hồi gan...)
- Tiền sử bệnh (bệnh gan·bệnh máu·bệnh tự miễn·truyền máu·tiền sử điều trị bằng thuốc tiêm), tiền sử gia đình
- Sổ ghi chép ngày bắt đầu và diễn biến triệu chứng (vàng da, thay đổi màu nước tiểu·phân, sốt, mức độ mệt mỏi...)
- Lượng rượu đã uống (trung bình mỗi tuần/mỗi ngày), ghi chép thay đổi cân nặng
- Thông tin quan trọng cần cung cấp cho bác sĩ khi khám ngoại trú
- Ngày bắt đầu triệu chứng, yếu tố làm nặng·thuyên giảm, gần đây có đi du lịch·ăn uống·truyền máu·điều trị châm cứu hay không
- Tiền sử tiêm vaccine (đặc biệt vaccine viêm gan A·B) và kết quả xét nghiệm viêm gan trước đây
- Dự kiến xét nghiệm: Xét nghiệm chức năng gan (ALT/AST, bilirubin, albumin, INR), xét nghiệm virus huyết thanh (HAV IgM, HBsAg, anti-HBc, HBV DNA, anti-HCV, HCV RNA), siêu âm bụng, khi cần có thể sinh thiết gan hoặc siêu âm đàn hồi (elastography).
Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ
- "Nguyên nhân viêm gan của tôi là gì và hiện tại có virus đang hoạt động không?"
- "Các lựa chọn điều trị được khuyến nghị hiện nay và thời gian điều trị dự kiến là bao lâu?"
- "Tác dụng phụ của thuốc được kê và những điều cần lưu ý khi dùng thuốc là gì?"
- "Tiên lượng dự kiến với điều trị và kế hoạch theo dõi dài hạn (tần suất xét nghiệm) như thế nào?"
- "Trong sinh hoạt hằng ngày (tập thể dục, ăn uống, uống rượu, đi du lịch) cần lưu ý những gì?"
Ví dụ các câu hỏi tùy theo từng bệnh
- Liên quan đến viêm gan do virus (ví dụ: viêm gan B·C):
- "Dựa trên kết quả xét nghiệm máu của tôi (tải lượng virus, dấu ấn virus), hãy cho biết nguy cơ chuyển thành mạn tính hoặc mức độ lây nhiễm. Nguy cơ lây cho gia đình ở mức nào?"
- "Nếu bị viêm gan B mạn tính (hoặc viêm gan C), thời điểm bắt đầu điều trị và khoảng cách giữa các lần xét nghiệm trong·sau điều trị (ví dụ: HBV DNA/HCV RNA, đánh giá xơ hóa gan) như thế nào?"
- Liên quan đến viêm gan tự miễn·do thuốc:
- "Nếu là viêm gan tự miễn, thời gian dự kiến dùng steroid·thuốc ức chế miễn dịch và những tác dụng phụ cần theo dõi là gì?"
- "Thuốc OOO (tên thuốc) tôi đang dùng có ảnh hưởng đến gan không, và có loại thuốc thay thế an toàn nào không?"
Hướng dẫn bổ sung: Nếu xuất hiện các triệu chứng nặng (thay đổi ý thức, chảy máu, vàng da tiến triển nhanh, cổ trướng·đau bụng nặng hơn...), cần đến cơ sở y tế cấp cứu ngay lập tức. Phòng ngừa (ví dụ: tiêm vaccine A·B, thực hành tình dục an toàn và phòng ngừa lây nhiễm qua kim tiêm, sử dụng nước·thực phẩm vệ sinh) cũng là yếu tố cốt lõi trong quản lý viêm gan.