Chứng ngưng thở khi ngủ (Sleep apnea)
1) Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa và các loại
- Chứng ngưng thở khi ngủ là tình trạng hô hấp bị ngừng một phần hoặc hoàn toàn trong khi ngủ. Các loại chính gồm tắc nghẽn (Obstructive), trung ương (Central) và hỗn hợp (Mixed), trong đó loại tắc nghẽn là thường gặp nhất. Về mặt lâm sàng, bệnh có ý nghĩa đáng kể khi tình trạng ngưng thở kéo dài từ 10 giây trở lên, lặp lại ít nhất 5 lần mỗi giờ hoặc đi kèm buồn ngủ quá mức vào ban ngày.
- Nguyên nhân chính
- Yếu tố giải phẫu: các bất thường cấu trúc gây hẹp đường hô hấp trên như tích tụ mỡ quanh cổ do béo phì, lưỡi lớn (phì đại lưỡi), phì đại amidan và VA, xương hàm dưới ngắn hoặc tụt ra sau (cằm nhỏ), cổ ngắn và to, vách ngăn mũi lệch, v.v.
- Yếu tố chức năng: đường thở dễ bị xẹp do chức năng của các cơ giãn đường hô hấp trên (cơ quanh hầu) suy giảm trong khi ngủ.
- Ở trẻ em, nguyên nhân chủ yếu là phì đại amidan và VA.
- Loại trung ương xảy ra do rối loạn chức năng của trung tâm hô hấp trong não, nơi điều hòa hô hấp.
- Tóm tắt sinh lý bệnh
- Khi đường hô hấp trên bị tắc nghẽn lặp đi lặp lại hoặc nỗ lực hô hấp bị mất, tình trạng giảm độ bão hòa oxy và thường xuyên thức giấc trong khi ngủ (arousal) sẽ xảy ra. Tình trạng thiếu oxy và thức giấc thường xuyên có thể gây hoạt hóa thần kinh giao cảm, tăng huyết áp, cũng như những bất thường về tim mạch, mạch máu não và chuyển hóa.
- Triệu chứng chính
- Ngáy to, ngưng thở về đêm (khó thở kèm các lần ngừng thở), buồn ngủ quá mức vào ban ngày (buồn ngủ ban ngày), mệt mỏi, mất ngủ, mộng du (các hành vi bất thường liên quan đến giấc ngủ), suy giảm chức năng tình dục (rối loạn cương dương), giảm độ đàn hồi của da, v.v.
2) Phương pháp điều trị và lưu ý
- Điều trị không phẫu thuật (điều trị tiêu chuẩn)
- Thở áp lực dương liên tục (CPAP): được khuyến nghị là điều trị bước đầu đối với loại tắc nghẽn và hỗn hợp. Duy trì áp lực trong đường thở để ngăn ngừa tắc nghẽn đường thở.
- Thiết bị áp lực dương biến đổi (BiPAP, APAP, v.v.): thiết bị tự động điều chỉnh áp lực theo kiểu hô hấp của bệnh nhân hoặc sử dụng các mức áp lực khác nhau khi hít vào và thở ra. Được sử dụng khi khó thích nghi với CPAP hoặc trong một số tình huống nhất định.
- Thiết bị trong miệng (thiết bị MAD trong miệng): được cân nhắc trong các trường hợp nhẹ hoặc khi có những đặc điểm giải phẫu nhất định (chẳng hạn hàm tụt ra sau).
- Điều trị phẫu thuật
- Uvulopalatopharyngoplasty (UPPP): cắt bỏ một phần và tạo hình màn hầu, lưỡi gà và hầu. Chỉ định chọn lọc; tỷ lệ thành công khác nhau tùy từng bệnh nhân và tổn thương (không đảm bảo chữa khỏi hoàn toàn).
- Tạo hình khẩu cái bằng laser (LAUP): đã được báo cáo là có hiệu quả cải thiện ngáy, nhưng hiệu quả cải thiện ngưng thở còn hạn chế.
- Phẫu thuật mũi (chỉnh hình vách ngăn, tạo hình cuốn mũi dưới, v.v.): giúp cải thiện khả năng thích nghi với CPAP bằng cách tạo thông thoáng đường mũi.
- Ở trẻ em, phẫu thuật cắt amidan và VA có hiệu quả.
- Quản lý lối sống (không dùng thuốc) và liệu pháp hành vi
- Giảm cân (điều chỉnh béo phì) là một trong những phương pháp điều trị không phẫu thuật quan trọng nhất.
- Tránh sử dụng rượu, thuốc an thần và thuốc ngủ trước khi đi ngủ (làm giảm trương lực cơ đường thở).
- Điều trị bằng tư thế nằm nghiêng: hữu ích khi tình trạng tắc nghẽn đường thở trở nên nặng hơn tùy theo tư thế nằm.
- Cai thuốc lá, duy trì thói quen ngủ đều đặn và cải thiện môi trường ngủ.
- Điều trị bằng thuốc
- Có thể cân nhắc điều trị bằng thuốc trong một số trường hợp nhất định (ngưng thở khi ngủ trung ương hoặc có biến chứng). Nhìn chung, thuốc nhằm giảm triệu chứng không phải là điều trị bước đầu.
- Lưu ý và điểm cần tự quản lý
- Nếu xuất hiện cảm giác khó chịu khi sử dụng CPAP (nghẹt mũi, khô, rò khí, v.v.), cần điều chỉnh thiết bị hoặc thay mặt nạ.
- Nếu không được điều trị trong thời gian dài, nguy cơ xảy ra các biến chứng nghiêm trọng như tăng huyết áp, rối loạn nhịp tim, nhồi máu cơ tim, đột quỵ và tai nạn giao thông sẽ tăng lên.
- Nếu buồn ngủ ban ngày nghiêm trọng khi lái xe hoặc vận hành máy móc, hãy lập tức trao đổi với nhân viên y tế.
- Cần đánh giá liên tục (triệu chứng, nhật ký sử dụng thiết bị, độ bão hòa oxy, v.v.) để cải thiện các triệu chứng liên quan đến giấc ngủ.
3) Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (ví dụ về vật dụng cần chuẩn bị và hồ sơ ghi chép)
- Vật dụng và tài liệu cần chuẩn bị
- Danh sách các loại thuốc và thực phẩm bổ sung đang sử dụng (bao gồm liều lượng và thời gian dùng thuốc).
- Bản sao các kết quả xét nghiệm trước đây (điện tâm đồ, xét nghiệm máu, kết quả đa ký giấc ngủ trước đây, v.v.) nếu có.
- Cân nặng và chiều cao (số đo gần đây), vòng cổ (nếu có thể), thông tin để tính BMI.
- Nhật ký giấc ngủ (khuyến nghị từ 2 tuần trở lên): giờ đi ngủ, giờ thức dậy, việc thức giấc trong khi ngủ, triệu chứng ban đêm (ngáy, được quan sát thấy ngưng thở), mức độ buồn ngủ ban ngày.
- Ghi chép quan sát của bạn đời (vợ/chồng, v.v.): tiếng ngáy, số lần và thời gian ngưng thở được quan sát, những lần thỉnh thoảng ngừng thở được ghi nhận, v.v.
- Bảng câu hỏi liên quan đến giấc ngủ (nếu có thể): chẳng hạn Epworth Sleepiness Scale (đánh giá buồn ngủ ban ngày).
- Thông tin hữu ích nên cung cấp cho bác sĩ khi khám ngoại trú
- Thời điểm bắt đầu triệu chứng và xu hướng nặng lên, triệu chứng ban đêm (tần suất và thời gian kéo dài), suy giảm chức năng ban ngày (ảnh hưởng đến việc lái xe và công việc), v.v.
Ví dụ bảng câu hỏi (có thể sử dụng tại bệnh viện)
- "Ban đêm quan sát thấy ngưng thở khoảng bao nhiêu lần?"
- "Trong sinh hoạt hằng ngày vào ban ngày, bạn có cảm thấy buồn ngủ hoặc giảm khả năng tập trung không?"
- "Gần đây bạn có thay đổi cân nặng không?"
4) Ví dụ về các câu hỏi chung nên hỏi bác sĩ
- "Áp lực phù hợp của CPAP mà tôi sẽ sử dụng được quyết định như thế nào? Các tác dụng phụ là gì?"
- "Khả năng chữa khỏi hoàn toàn bằng phẫu thuật là bao nhiêu? Tỷ lệ tái phát sau phẫu thuật như thế nào?"
- "Sau khi bắt đầu điều trị, khoảng bao lâu thì triệu chứng được cải thiện? Tiên lượng như thế nào?"
- "Trong sinh hoạt hằng ngày, tôi đặc biệt cần lưu ý những điểm nào (lái xe, uống rượu, thuốc men, v.v.)?"
- "Nếu không điều trị, các biến chứng hoặc nguy cơ lâu dài dự kiến là gì?"
5) Ví dụ về các câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- "Kết quả đa ký giấc ngủ của tôi (AHI, độ bão hòa oxy, v.v.) ở mức độ nào mà cần sử dụng CPAP? Việc cài đặt áp lực được quyết định như thế nào?"
- "Dựa trên vấn đề giải phẫu của tôi (phì đại amidan, hàm nhỏ, v.v.), phương pháp phẫu thuật có phù hợp không? Những thay đổi dự kiến trước và sau phẫu thuật là gì?"
Tóm tắt tham khảo
- Từ đồng nghĩa: sleep apnea syndrome, ngưng thở khi ngủ, hội chứng ngưng thở khi ngủ.
- Tiêu chuẩn chẩn đoán: đa ký giấc ngủ (Polysomnography).
- Điều trị cốt lõi: kiểm soát cân nặng + CPAP (hoặc BiPAP/APAP), phẫu thuật chỉnh sửa khi cần.
- Biến chứng chính: tăng nguy cơ tăng huyết áp, bệnh tim mạch, bệnh mạch máu não, rối loạn chuyển hóa và tai nạn do buồn ngủ ban ngày.