Khó tiêu (Dyspepsia)
1) Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Tóm tắt định nghĩa: Khó tiêu là một hội chứng bao gồm cảm giác khó chịu hoặc đau ở vùng bụng trên xuất hiện trước hoặc sau khi ăn, được chia thành khó tiêu chức năng (xảy ra mà không có nguyên nhân thực thể) hoặc khó tiêu thực thể (do các tổn thương cơ học hoặc viêm như loét, viêm dạ dày, ung thư dạ dày).
- Nguyên nhân chính: Nhiễm Helicobacter pylori, viêm dạ dày·loét dạ dày tá tràng, bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD), bệnh túi mật·tuyến tụy, thuốc (đặc biệt là NSAIDs, aspirin), bệnh chuyển hóa (ví dụ: đái tháo đường), bệnh tim (có thể giống đau ngực), căng thẳng tâm lý·trầm cảm·lo âu, v.v.
- Sinh lý bệnh (tóm tắt): Rối loạn vận động và cảm giác của dạ dày (chậm làm rỗng dạ dày, tăng cảm giác dạ dày), rối loạn tiết acid, tổn thương niêm mạc, nhiễm trùng (Helicobacter) và những thay đổi liên quan đến hệ thần kinh trung ương trong điều hòa đau là các cơ chế góp phần gây khó tiêu chức năng.
- Triệu chứng chính: Khó chịu sau ăn (cảm giác no, no sớm), đau hoặc nóng rát vùng bụng trên (cần phân biệt với ợ nóng), ợ hơi, buồn nôn·nôn, đầy bụng, sụt cân (triệu chứng cảnh báo).
2) Phương pháp điều trị và lưu ý
- Cải thiện lối sống (điều trị cơ bản)
- Ăn uống điều độ, ăn chậm và nhai kỹ, ăn từng ít một nhưng thường xuyên (tránh ăn quá nhiều)
- Hạn chế thức ăn cay và kích thích, thức ăn quá nhiều chất béo, caffeine·rượu·hút thuốc·đồ uống có ga
- Không ăn trong vòng 2–3 giờ trước khi đi ngủ, duy trì cân nặng phù hợp, tập thể dục đều đặn, kiểm soát căng thẳng
- Điều trị bằng thuốc (lựa chọn tùy theo triệu chứng·nguyên nhân)
- Dương tính với Helicobacter: điều trị tiệt trừ (phác đồ phối hợp kháng sinh) — khuyến nghị tiệt trừ sau khi xét nghiệm
- Triệu chứng liên quan đến acid (đau·ợ nóng): thuốc ức chế bơm proton (PPI) hoặc thuốc chẹn H2 (thông thường thử PPI trong 4–8 tuần)
- Triệu chứng rối loạn vận động dạ dày (no sớm·ợ hơi): thuốc thúc đẩy nhu động đường tiêu hóa (sử dụng theo đánh giá của bác sĩ; lưu ý tác dụng phụ)
- Đau khó điều trị do khó tiêu chức năng: cân nhắc thuốc chống trầm cảm ba vòng (TCA) liều thấp hoặc trong một số trường hợp là SSRI/SNRI
- Giảm nhẹ ngắn hạn bằng thuốc kháng acid·thuốc bảo vệ niêm mạc dạ dày, v.v.
- Xét nghiệm và thủ thuật/phẫu thuật
- Khi có triệu chứng cảnh báo (sụt cân, nôn kéo dài, đi ngoài phân đen/nôn ra máu, khó nuốt, đau bụng kéo dài, v.v.) hoặc theo tiêu chuẩn độ tuổi (thông thường từ 55 tuổi trở lên hoặc theo hướng dẫn khám chữa bệnh tại địa phương), khuyến nghị nội soi đường tiêu hóa trên (nội soi dạ dày)
- Khi nghi ngờ tổn thương thực thể (ví dụ: bệnh túi mật, tuyến tụy), thực hiện các xét nghiệm hình ảnh như siêu âm bụng·CT
- Lưu ý
- Ưu tiên xác định nguyên nhân thay vì tự điều trị kéo dài (lạm dụng thuốc giảm đau·thuốc kháng acid)
- Các thuốc thúc đẩy nhu động·thuốc chống trầm cảm, v.v. có thể gây tác dụng phụ (rối loạn vận động, ảnh hưởng đến tim mạch·hệ thần kinh trung ương, v.v.), vì vậy cần tuân theo chỉ định của bác sĩ
- Khi xuất hiện đau ngực (nghi ngờ nhồi máu cơ tim) hoặc triệu chứng chảy máu nghiêm trọng, cần lập tức đến khoa cấp cứu
3) Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị · ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng và thông tin cần ghi chép
- Danh sách các thuốc hiện đang dùng (bao gồm cả OTC): NSAIDs, aspirin, thuốc kháng acid, thực phẩm bổ sung, v.v.
- Tiền sử bệnh và tiền sử phẫu thuật (đặc biệt liên quan đến dạ dày·túi mật·tuyến tụy)
- Bản sao hoặc bản tóm tắt kết quả xét nghiệm gần đây (xét nghiệm máu, siêu âm bụng, nội soi dạ dày, v.v.)
- Nhật ký triệu chứng: thời điểm bắt đầu triệu chứng, mối liên quan với bữa ăn, thời điểm xuất hiện triệu chứng (khi đói/sau ăn), các yếu tố làm nặng·giảm triệu chứng, thay đổi cân nặng, triệu chứng kèm theo (sốt, vàng da, tiêu chảy, thay đổi màu phân, v.v.)
- Nội dung cần chủ động thông báo với bác sĩ khi khám ngoại trú
- Có hay không tình trạng sụt cân, nôn lặp đi lặp lại, đi ngoài phân đen/nôn ra máu, triệu chứng không cải thiện dù đã điều chỉnh chế độ ăn, khó nuốt hoặc đau ngực kèm theo
- Chuẩn bị liên quan đến xét nghiệm
- Trước khi nội soi dạ dày theo lịch hẹn, cần nhịn đói 6–8 giờ theo hướng dẫn (tuân thủ chỉ dẫn của phòng xét nghiệm)
Ví dụ câu hỏi (để bệnh nhân tự xác nhận)
- "Triệu chứng xuất hiện lần đầu vào ngày nào và có mối liên quan như thế nào với bữa ăn?"
- "Trong 2–3 tháng gần đây, cân nặng của bạn có thay đổi không?"
4) Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ
- "Những nguyên nhân có thể gây ra các triệu chứng của tôi là gì?"
- "Tôi có cần xét nghiệm Helicobacter không? Phương pháp xét nghiệm và điều trị tùy theo kết quả sẽ như thế nào?"
- "Hiệu quả dự kiến và tác dụng phụ của thuốc (ví dụ: PPI, thuốc thúc đẩy nhu động dạ dày) là gì?"
- "Khi nào tôi cần nội soi (hoặc làm thêm xét nghiệm)?"
- "Trong lối sống thường ngày, tôi nên thay đổi điều gì trước tiên?"
5) Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- "Điều trị tiệt trừ Helicobacter sẽ giúp cải thiện các triệu chứng của tôi ở mức độ nào, và khi nào tôi cần xét nghiệm lại sau điều trị?"
- "Thuốc tôi đang dùng (ví dụ: NSAIDs/thuốc chống đông, v.v.) có thể ảnh hưởng đến chứng khó tiêu không? Có khuyến nghị ngừng thuốc hoặc thay thế bằng thuốc khác không?"
Thông tin tham khảo bổ sung: Nếu bị đau ngực dữ dội, khó thở, ngất, nôn kéo dài·chảy máu, v.v., cần lập tức sử dụng dịch vụ cấp cứu.