Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Ngứa (Pruritus) là cảm giác khó chịu khiến người bệnh muốn gãi hoặc chà xát da; đây là triệu chứng xuất hiện trong nhiều bệnh da liễu và bệnh toàn thân.
- Nguyên nhân chính:
- Bệnh da liễu: viêm da cơ địa, viêm da tiếp xúc, mề đay, sẩn ngứa dạng nốt, ghẻ, liken đơn mạn tính (lichen hóa), côn trùng đốt, chàm đồng tiền, v.v.
- Bệnh toàn thân (gây ngứa toàn thân): suy thận mạn, xơ gan mật nguyên phát·tắc nghẽn đường mật·ứ mật, đái tháo đường, cường giáp·suy giáp, ung thư máu (u lympho, bệnh bạch cầu), HIV, v.v.
- Do thuốc: một số thuốc (ví dụ: opioid, một số thuốc kháng sinh·thuốc chống ung thư, v.v.) có thể gây ngứa.
- Khác: da khô (do lão hóa·môi trường), căng thẳng tâm lý, thay đổi nhiệt độ, v.v.
- Sinh lý bệnh (tóm tắt): Tín hiệu ngứa phát sinh ở các đầu tận thần kinh của da được truyền đến hệ thần kinh trung ương qua các sợi C. Tổn thương hàng rào da, cytokine gây viêm, acid mật·chất gây độc do urê huyết·mất cân bằng hormone, v.v. làm khuếch đại tín hiệu ngứa.
- Triệu chứng chính: ngứa khu trú hoặc toàn thân, rối loạn giấc ngủ (nặng hơn về đêm), tổn thương da·rỉ dịch·tăng sắc tố·lichen hóa (da dày lên) do gãi lặp đi lặp lại.
Phương pháp điều trị
- Điều trị nguyên nhân
- Khi có thể, chẩn đoán và điều trị bệnh da tiềm ẩn (viêm da cơ địa·viêm da tiếp xúc, v.v.) hoặc bệnh toàn thân (bệnh gan·thận·nội tiết·máu).
- Nếu nghi ngờ do thuốc, cân nhắc ngừng hoặc thay thế thuốc gây ra.
- Giảm triệu chứng (tại chỗ và toàn thân)
- Kem dưỡng ẩm (emollient): nền tảng để điều chỉnh tình trạng da khô. Bôi ngay sau khi tắm.
- Thuốc bôi tại chỗ: khi có tổn thương da viêm, sử dụng corticosteroid bôi tại chỗ (theo đơn của bác sĩ).
- Chất làm mát: giảm nhanh triệu chứng bằng lotion calamine, menthol 1%, v.v.
- Thuốc kháng histamine: cả thuốc kháng histamine không gây buồn ngủ và thuốc gây buồn ngủ đều được sử dụng để giảm triệu chứng (đặc biệt khi bị ảnh hưởng đến giấc ngủ).
- Quang trị liệu: cân nhắc trong trường hợp ngứa toàn thân mạn tính hoặc khó điều trị (ví dụ: UVB dải hẹp).
- Thuốc toàn thân (trường hợp nặng·khó điều trị):
- Các thuốc tác động lên thần kinh như thuốc chống trầm cảm (ví dụ: mirtazapine) hoặc thuốc chống co giật (gabapentin, pregabalin), v.v.
- Thuốc điều biến thụ thể opioid (ví dụ: naloxone, v.v.) hoặc các thuốc khác (cholestyramine·rifamycin dùng cho ngứa do ứ mật, v.v.) — lựa chọn tùy theo nguyên nhân nền.
- Điều trị nhiễm trùng·tổn thương: điều trị bằng thuốc kháng sinh khi xảy ra nhiễm khuẩn thứ phát do gãi.
- Quản lý sinh hoạt và điều trị không dùng thuốc
- Mặc quần áo mỏng, thoáng khí; tránh các loại vải gây kích ứng (như len, v.v.).
- Duy trì độ ẩm thích hợp trong nhà, tránh tắm quá nhiều (nước nóng·tắm vòi sen thường xuyên).
- Hạn chế caffeine·rượu·đồ uống có ga (như cola, v.v.) vì chúng có thể làm nặng thêm triệu chứng.
- Điều chỉnh thói quen gãi (giữ móng tay ngắn, chườm lạnh, chà xát lòng bàn tay, v.v.).
- Kiểm soát căng thẳng (yếu tố tâm lý có thể làm nặng triệu chứng).
- Lưu ý·nguy cơ biến chứng·điểm cần chú ý khi tự chăm sóc
- Tránh tối đa việc gãi quá mức vì có thể gây tổn thương da·nhiễm trùng·tăng sắc tố·lichen hóa.
- Cần được đánh giá ngay nếu xuất hiện các triệu chứng toàn thân mới (sốt·sụt cân·vàng da·nổi hạch, v.v.).
- Khi sử dụng thuốc trong thời gian dài (ví dụ: thuốc toàn thân, quang trị liệu), cần theo dõi và lưu ý tác dụng phụ (trao đổi với bác sĩ).
- Ngứa mạn tính không rõ nguyên nhân có thể làm giảm chất lượng cuộc sống và gây rối loạn giấc ngủ, vì vậy cần được quản lý tích cực.
Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị và câu hỏi ví dụ)
- Vật dụng cần chuẩn bị (khuyến nghị mang theo)
- Danh sách tất cả các thuốc và thực phẩm bổ sung đang dùng (bao gồm liều lượng·thời gian dùng thuốc).
- Tóm tắt bệnh sử trước đây và hồ sơ nhập viện·phẫu thuật gần đây.
- Bản sao kết quả các xét nghiệm đã thực hiện gần đây (xét nghiệm máu, chức năng gan·thận, xét nghiệm tuyến giáp, X-quang ngực, v.v.), nếu có.
- Nhật ký triệu chứng ghi lại vị trí·tần suất·mức độ ngứa và những thay đổi của các triệu chứng (đặc biệt là tình trạng nặng hơn về đêm·yếu tố khởi phát).
- Ghi chú về các triệu chứng đi kèm với ngứa (sốt, thay đổi cân nặng, vàng da, triệu chứng đường tiết niệu, v.v.).
- Thông tin hữu ích khi đi khám ngoại trú
- Thời điểm bắt đầu và diễn tiến của tình trạng ngứa (cấp tính so với mạn tính, khu trú so với toàn thân).
- Gần đây có bắt đầu dùng thuốc mới hoặc sử dụng mỹ phẩm·bột giặt mới hay không.
- Môi trường giúp giảm hoặc làm nặng ngứa (nhiệt độ, thực phẩm, căng thẳng, v.v.).
- Câu hỏi ví dụ (bao gồm các câu hỏi bệnh nhân có thể hỏi bác sĩ khi khám ngoại trú)
- "Những nguyên nhân có thể gây ngứa là gì? Tôi cần làm thêm những xét nghiệm nào?"
- "Hiệu quả dự kiến và tác dụng phụ của thuốc bác sĩ kê là gì?"
- "Trong việc sử dụng kem dưỡng ẩm·cách tắm·thói quen sinh hoạt, những điểm nào nhất định phải tuân thủ?"
- "Nếu tình trạng kéo dài, từ khi nào cần cân nhắc điều trị tích cực hơn (quang trị liệu, thuốc toàn thân, v.v.)?"
- "Những triệu chứng nào (dấu hiệu cảnh báo) cần phải đến bệnh viện ngay?"
Các câu hỏi chung ví dụ để hỏi bác sĩ
- Khả năng tình trạng ngứa này có liên quan đến một bệnh nội khoa cụ thể (gan·thận·máu, v.v.) là bao nhiêu?
- Thời gian dự kiến sử dụng thuốc được kê và thời điểm ngừng thuốc là khi nào? Cần theo dõi như thế nào khi sử dụng lâu dài?
- Có thể thử ngay phương pháp nào để cải thiện rối loạn giấc ngủ do ngứa gây ra?
- Cần làm gì để phòng ngừa·điều trị tổn thương da (nhiễm trùng) do ngứa gây ra?
Các câu hỏi ví dụ được điều chỉnh theo từng bệnh
- Cần ưu tiên làm những xét nghiệm nào để xác định liệu tình trạng ngứa của tôi có liên quan đến bệnh gan (mật) hoặc bệnh thận hay không?
- Khi da bị lichen hóa (dày lên) do ngứa mạn tính, các phương pháp điều trị cụ thể (thuốc bôi·phương pháp phục hồi chức năng) để phục hồi da hoặc ngăn tình trạng nặng thêm là gì?
(Nếu cần, chuẩn bị kết quả xét nghiệm hoặc nhật ký triệu chứng để trao đổi với bác sĩ chuyên khoa sẽ giúp xây dựng kế hoạch chẩn đoán·điều trị.)