Rối loạn nhân cách kịch tính

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Tóm tắt định nghĩa: Rối loạn nhân cách kịch tính (Histrionic personality disorder, HPD) là một rối loạn nhân cách trong đó biểu hiện cảm xúc quá mức và hành vi tìm kiếm sự chú ý kéo dài, gây ảnh hưởng đến các mối quan hệ giữa cá nhân và chức năng nghề nghiệp. Bệnh thường khởi phát vào giai đoạn đầu tuổi trưởng thành và biểu hiện nhất quán trong nhiều tình huống.
• Sinh lý bệnh chính: Khuynh hướng di truyền (tỷ lệ tương đồng cao trong các nghiên cứu trên cặp song sinh) cùng với sự tương tác giữa môi trường nuôi dưỡng thời thơ ấu và khí chất được cho là phối hợp với nhau, hình thành biểu hiện cảm xúc quá mức và các chiến lược trong quan hệ giữa cá nhân. Theo quan điểm tâm động học, sự cố định (fixation) ở một giai đoạn phát triển cũng được đưa ra như một nguyên nhân.
• Triệu chứng chính (đặc điểm):
  • Cảm thấy khó chịu khi không thu hút được sự chú ý của người khác
  • Biểu hiện cảm xúc cường điệu và hời hợt (tâm trạng biến đổi, hành vi có tính kịch)
  • Có thể thể hiện hành vi tình dục hoặc quyến rũ không phù hợp
  • Dễ bị người khác tác động và dễ bị ám thị
  • Tin rằng các mối quan hệ của mình với người khác thân thiết hơn thực tế
  • Hành vi cố gắng thu hút sự chú ý thông qua ngoại hình hoặc việc quản lý ấn tượng
• Các bệnh có thể đi kèm: Trầm cảm, rối loạn lo âu, các rối loạn nhân cách khác như rối loạn nhân cách ranh giới, chống đối xã hội và ái kỷ, rối loạn sử dụng chất, và trong một số trường hợp có thể đồng thời xuất hiện các triệu chứng loạn thần (ví dụ: tâm thần phân liệt)

Phương pháp điều trị

• Trị liệu tâm lý (phương pháp điều trị hàng đầu):
  • Khuyến nghị trị liệu tâm lý dài hạn. Tùy theo vấn đề và mục tiêu điều trị của bệnh nhân, có thể lựa chọn các phương pháp như trị liệu tâm động học, liệu pháp nhận thức hành vi (CBT), trị liệu liên cá nhân (IPSRT hoặc trị liệu liên cá nhân có cấu trúc), trị liệu nhóm (bao gồm huấn luyện kỹ năng tương tác giữa cá nhân) và các phương pháp khác.
  • Mục tiêu điều trị: Cụ thể hóa cảm xúc (emotion labeling), nhận biết hành vi bốc đồng và tìm kiếm sự chú ý, cải thiện kỹ năng trong các mối quan hệ giữa cá nhân, học kỹ năng thiết lập ranh giới. Thái độ đồng cảm và việc thiết lập ranh giới nhất quán là rất quan trọng.
• Điều trị bằng thuốc (sử dụng hỗ trợ):
  • Không có thuốc được phê duyệt đặc hiệu cho bản thân rối loạn nhân cách kịch tính. Đối với các triệu chứng hoặc bệnh đi kèm (trầm cảm, lo âu...), có thể cân nhắc thuốc chống trầm cảm (như SSRI), thuốc chống lo âu (với mục đích sử dụng ngắn hạn để điều trị nguyên nhân), và khi cần, thuốc chống loạn thần liều thấp.
  • Thuốc chủ yếu nhằm giảm triệu chứng (ví dụ: trầm cảm, lo âu, kiểm soát xung động) và điều trị các bệnh đi kèm.
• Quản lý lối sống và giáo dục: Quản lý căng thẳng, giấc ngủ, thuốc và rượu, duy trì sinh hoạt điều độ, xây dựng mạng lưới hỗ trợ xã hội lành mạnh... Giáo dục cho gia đình và những người xung quanh (cách thiết lập ranh giới, tránh bù đắp và củng cố quá mức) giúp nâng cao hiệu quả điều trị.
• Lưu ý: Trong quá trình điều trị, nhu cầu được chú ý của bệnh nhân có thể ảnh hưởng đến mối quan hệ điều trị, vì vậy nhà trị liệu cần duy trì việc thiết lập ranh giới nhất quán và thái độ chuyên môn. Nếu nghi ngờ có nguy cơ tự gây thương tích hoặc tự sát, cần đánh giá ngay lập tức và can thiệp phù hợp.

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng, hồ sơ cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng/tài liệu cần mang theo:
  • Danh sách các thuốc đang sử dụng (bao gồm thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn và thuốc đông y) cùng với liều lượng và thời gian dùng
  • Tiền sử chẩn đoán, nhập viện và điều trị (trị liệu tâm lý) về sức khỏe tâm thần trong quá khứ, cùng hồ sơ điều trị (nếu có thể)
  • Ghi chép về những thay đổi triệu chứng gần đây: tâm trạng biến đổi, hành vi bốc đồng, các trường hợp có hành vi nhằm thu hút sự chú ý, thay đổi về giấc ngủ và ăn uống...
  • Các yếu tố gây căng thẳng gần đây (công việc, gia đình, vấn đề pháp lý), ghi chép về lượng chất và rượu đã sử dụng
  • Tiền sử gia đình (có hay không có bệnh tâm thần), hệ thống hỗ trợ xã hội (mối quan hệ với bạn bè và gia đình)
• Những điều cần ghi chú tại phòng khám ngoại trú: Thời điểm bắt đầu và diễn biến của các triệu chứng, ảnh hưởng của triệu chứng đến chức năng (công việc, các mối quan hệ giữa cá nhân), mục tiêu điều trị (những thay đổi mà bản thân mong muốn)
• Những tình huống cần báo trước với bác sĩ tại phòng khám ngoại trú: Gần đây có hành vi tự gây thương tích hoặc ý nghĩ tự sát, triệu chứng loạn thần cấp tính (hoang tưởng, ảo giác), lạm dụng chất hoặc rượu nghiêm trọng

Ví dụ về các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ

• Hiệu quả kỳ vọng và các tác dụng phụ có thể xảy ra của thuốc này (hoặc phương pháp điều trị này) là gì?
• Thời gian điều trị được khuyến nghị và mục tiêu điều trị là gì?
• Nếu cần điều trị bằng thuốc, kế hoạch quản lý khi ngừng thuốc sẽ như thế nào?
• Gia đình hoặc người thân có thể hỗ trợ bằng những cách cụ thể nào trong quá trình điều trị?
• Có những chiến lược cụ thể nào hữu ích để giảm nhẹ triệu chứng trong sinh hoạt hằng ngày (ví dụ: cách ứng phó với căng thẳng, kỹ năng tương tác giữa cá nhân)?

Ví dụ về các câu hỏi phù hợp với bệnh

• Về mặt y khoa, có thể giải thích như thế nào về ảnh hưởng của những hành vi cụ thể mà tôi thực hiện để thu hút sự chú ý của người khác (ví dụ: phô bày quá mức, biểu hiện mang tính kịch) đối với các mối quan hệ giữa cá nhân?
• Nếu có những bài thực hành (bài tập) hoặc kỹ năng giúp tôi nhận biết cảm xúc cụ thể hơn trong quá trình điều trị, bác sĩ khuyến nghị những phương pháp nào?

(Lưu ý: Việc lựa chọn phương pháp điều trị và thuốc phụ thuộc vào phán đoán của bác sĩ chuyên khoa, dựa trên việc tổng hợp các triệu chứng, bệnh đi kèm và đáp ứng với điều trị trước đây của từng người. Thông tin trên chỉ mang tính hướng dẫn chung; hãy trao đổi với bác sĩ phụ trách để được chẩn đoán chính xác và lập kế hoạch điều trị.)