Sa sút trí tuệ mạch máu

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Tóm tắt định nghĩa: Sa sút trí tuệ do mạch máu là tình trạng suy giảm chức năng nhận thức do bệnh mạch máu não (đột quỵ, nhồi máu não nhiều ổ, bệnh mạch máu nhỏ, v.v.), được chẩn đoán khi xác định được mối liên quan giữa tổn thương mạch máu trên hình ảnh não và rối loạn nhận thức.
• Nguyên nhân/cơ chế bệnh sinh:
  • Xảy ra do tổn thương não do thiếu máu cục bộ hoặc xuất huyết khiến một phần tế bào não bị mất đi hoặc suy giảm chức năng.
  • Về lâm sàng, có nhiều cơ chế khác nhau như nhồi máu nhiều ổ (nhiều ổ nhồi máu não), nhồi máu ở các vùng chiến lược như vùng chính (thùy trán, thùy thái dương, v.v.), tổn thương dưới vỏ (mạch máu nhỏ; thể Binswanger), v.v.
  • Trong trường hợp bệnh mạch máu nhỏ, suy giảm nhận thức có thể tiến triển từ từ mà không có triệu chứng thần kinh cấp tính rõ ràng.
• Triệu chứng chính:
  • Rối loạn nhận thức (đặc biệt là rối loạn chức năng điều hành, lập kế hoạch và chú ý) — rối loạn trí nhớ có thể không quá rõ rệt
  • Rối loạn ngôn ngữ (mất ngôn ngữ), suy giảm khả năng phán đoán
  • Rối loạn đi lại, mất phối hợp vận động, liệt hoặc bất thường cảm giác ở một bên tay chân (liệt nửa người, giảm cảm giác)
  • Triệu chứng nặng dần theo từng bậc (stepwise) (khi nguyên nhân là đột quỵ tái phát) hoặc tiến triển từ từ (bệnh mạch máu nhỏ)
• Dấu hiệu chẩn đoán: Có biểu hiện sa sút trí tuệ khi kiểm tra nhận thức thần kinh + bằng chứng tổn thương do thiếu máu cục bộ hoặc xuất huyết trên hình ảnh như CT hoặc MRI não. Đồng thời tiến hành xét nghiệm máu để loại trừ các nguyên nhân chuyển hóa, nội tiết và nhiễm trùng.

Phương pháp điều trị và những điều cần lưu ý

• Mục tiêu điều trị: Phòng ngừa tổn thương não thêm (đột quỵ tái phát), hạn chế tình trạng nặng lên của triệu chứng, phục hồi chức năng và duy trì sinh hoạt hằng ngày
• Điều trị bằng thuốc (nguyên tắc chung)
  • Dự phòng thứ phát đột quỵ: quyết định sử dụng thuốc chống kết tập tiểu cầu (aspirin, clopidogrel, v.v.) hoặc thuốc chống đông (warfarin, DOAC) khi có tiền sử rung nhĩ, v.v.
  • Điều trị tăng lipid máu: statin (phòng ngừa biến cố tim mạch và mạch máu não)
  • Kiểm soát chặt chẽ huyết áp và đường huyết (trao đổi với bác sĩ điều trị về mục tiêu cụ thể của từng người)
  • Thuốc điều trị triệu chứng nhận thức: thuốc ức chế cholinesterase (như donepezil) hoặc memantine có thể được cân nhắc ở một số bệnh nhân, nhưng hiệu quả còn hạn chế và cần có đánh giá của bác sĩ điều trị
• Điều trị không dùng thuốc
  • Phục hồi chức năng: vật lý trị liệu (cải thiện đi lại và thăng bằng), hoạt động trị liệu (duy trì chức năng sinh hoạt hằng ngày), ngôn ngữ trị liệu
  • Cải thiện lối sống: bỏ thuốc lá, hạn chế rượu bia, tập thể dục thường xuyên, kiểm soát các yếu tố nguy cơ tim mạch (cân nặng, chế độ ăn)
  • Quản lý dinh dưỡng, phòng ngừa té ngã, sắp xếp nề nếp hoạt động ban ngày và ban đêm
• Thủ thuật/phẫu thuật: Khi vấn đề mạch máu có thể được điều chỉnh (ví dụ: hẹp động mạch cảnh nghiêm trọng), có thể cân nhắc điều trị nội mạch (đặt stent, phẫu thuật bóc nội mạc), nhưng chỉ định cần được đánh giá riêng từng trường hợp
• Những điều cần lưu ý và nguy cơ biến chứng
  • Cần đánh giá nguy cơ chảy máu khi sử dụng thuốc chống đông hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu
  • Thuốc kháng cholinergic, thuốc an thần quá mức và benzodiazepine có nguy cơ làm suy giảm chức năng nhận thức → hạn chế sử dụng tối đa
  • Hạ huyết áp quá mức có thể làm nặng thêm triệu chứng do giảm tưới máu não → trao đổi với bác sĩ điều trị về huyết áp mục tiêu
  • Khi bệnh tiến triển, nguy cơ biến chứng thứ phát như té ngã, viêm phổi, loét tỳ đè và nhiễm trùng đường tiết niệu tăng lên

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (đồ cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Đồ nên mang theo
  • Danh sách tất cả các loại thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn, thực phẩm bổ sung và thuốc đông y)
  • Tiền sử bệnh (đặc biệt là đột quỵ, rung nhĩ, bệnh tim) và hồ sơ phẫu thuật
  • Hình ảnh não trước đây (CT/MRI) và kết quả xét nghiệm (nếu có thể, mang theo phim hoặc báo cáo)
  • Ghi chép gần đây về huyết áp, đường huyết, cân nặng và thay đổi triệu chứng (thời điểm bắt đầu, diễn tiến)
  • Người chăm sóc hoặc người thường sống cùng (giúp mô tả triệu chứng)
• Ví dụ các câu hỏi cần chuẩn bị để trả lời bác sĩ khi đến khám
  • Triệu chứng bắt đầu từ khi nào, khởi phát đột ngột hay tiến triển từ từ?
  • Gần đây có bị té ngã hoặc suy giảm ý thức không?
  • Có thay đổi về tiểu tiện, đại tiện, giấc ngủ hoặc hành vi không?
  • Khi dùng thuốc có gặp tác dụng phụ hoặc vấn đề như chảy máu không?

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• Nguyên nhân của bệnh này và tình trạng hiện tại của tôi (kết quả xét nghiệm) được diễn giải như thế nào?
• Mục tiêu huyết áp, đường huyết và cholesterol được khuyến nghị là bao nhiêu?
• Tác dụng phụ chính và những điều cần lưu ý của loại thuốc sắp bắt đầu dùng (hoặc đang dùng) là gì?
• Phục hồi chức năng (vật lý trị liệu/ngôn ngữ trị liệu) có giúp ích không? Cần thực hiện bao nhiêu lần mỗi tuần?
• Trong sinh hoạt hằng ngày có hành động hoặc loại thuốc nào đặc biệt cần tránh không?
• Tiên lượng được dự đoán như thế nào và cần kiểm tra định kỳ những gì để ngăn bệnh nặng lên?

Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• Tổn thương quan sát thấy trên MRI (hoặc CT) hiện tại có được xem là nguyên nhân chính gây rối loạn nhận thức không? Cần làm thêm những hình ảnh hoặc xét nghiệm nào (chụp mạch máu, kiểm tra tim, v.v.)?
• Để giảm nguy cơ đột quỵ tái phát trong tương lai, giữa thuốc chống kết tập tiểu cầu và thuốc chống đông thì loại nào phù hợp với tôi hơn? Nguy cơ chảy máu được đánh giá như thế nào?

(Lưu ý: Thông tin này là hướng dẫn dựa trên kiến thức y khoa chung. Vui lòng trao đổi với nhân viên y tế phụ trách để quyết định chẩn đoán và điều trị cụ thể.)