Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Các trạng thái thuộc nhóm rối loạn phân ly, trong đó những chức năng tâm thần vốn cần được tích hợp bình thường như ý thức, trí nhớ, bản dạng hoặc nhận thức về môi trường (cảm giác không thực·cảm giác xa lạ với bản thân) bị phân mảnh và biểu hiện thành các dạng riêng biệt.
- Nguyên nhân chính và sinh lý bệnh:
- Thường liên quan đến căng thẳng tâm lý hoặc sang chấn rất nghiêm trọng hay lặp đi lặp lại (đặc biệt là lạm dụng tình dục và thể chất trong thời thơ ấu).
- Với vai trò là một cơ chế phòng vệ, cá nhân tách rời (phân ly) những trải nghiệm đau khổ để chúng không thể tiếp cận ý thức.
- Theo quan điểm hành vi, phản ứng phân ly có thể được củng cố do né tránh lo âu.
- Triệu chứng chính (tóm tắt theo dạng):
- Mất trí nhớ phân ly: Không có khả năng nhớ lại một phần hoặc toàn bộ thông tin cá nhân và quan trọng (từ vài giờ đến vài năm).
- Bỏ đi phân ly (fugue phân ly, fugue): Di chuyển bất ngờ đến một địa điểm khác hoặc hành vi với một bản dạng mới, đi kèm sự gián đoạn bản dạng và trí nhớ.
- Rối loạn nhận dạng phân ly (DID): Các bản dạng khác nhau (“đa nhân cách”) luân phiên chi phối, kèm theo sự không nhất quán về trí nhớ giữa các nhân cách.
- Rối loạn giải thể nhân cách (cảm giác không thực/giải thể nhân cách): Cảm giác bản thân hoặc môi trường xung quanh trở nên xa lạ (cảm giác không thực·cảm giác xa lạ với bản thân).
- Triệu chứng kèm theo: Lo âu, trầm cảm, rối loạn giấc ngủ, tăng nguy cơ tự làm hại bản thân và tự sát, suy giảm chức năng (trong quan hệ xã hội và nghề nghiệp).
Phương pháp điều trị
- Tóm tắt nguyên tắc điều trị:
- Trước tiên cần loại trừ các nguyên nhân thực thể và thần kinh tiềm ẩn (tổn thương não, co giật, v.v.), sau đó chủ yếu tiến hành điều trị tâm lý.
- Điều trị được cá thể hóa tùy theo biểu hiện triệu chứng (khôi phục chức năng và ổn định → xử lý sang chấn → tích hợp và thích nghi trở lại).
- Trị liệu tâm lý:
- Ổn định và bảo đảm an toàn (điều hòa cảm xúc, khôi phục chức năng hằng ngày, hướng dẫn kỹ năng đối phó).
- Điều trị tập trung vào sang chấn: Các phương pháp điều trị tập trung vào sang chấn (ví dụ: EMDR, CBT tập trung vào sang chấn, v.v.) giúp cải thiện triệu chứng.
- Rối loạn nhận dạng phân ly (DID): Tiếp cận theo từng giai đoạn (phase-oriented) — (1) ổn định và phòng ngừa tự làm hại bản thân, (2) xử lý sang chấn, (3) tích hợp bản dạng/cải thiện chức năng. Có thể kết hợp trị liệu nhóm và trị liệu cá nhân.
- Trị liệu tâm động học: Có thể được áp dụng cho chứng giải thể nhân cách và các vấn đề cảm xúc.
- Thôi miên: Có thể được sử dụng để hỗ trợ phục hồi trí nhớ, nhưng phải tiến hành hết sức thận trọng (nguy cơ gây dương tính giả và ký ức hư cấu).
- Điều trị bằng thuốc:
- Hiện không có thuốc tiêu chuẩn tác động trực tiếp lên bản thân triệu chứng phân ly.
- Có thể sử dụng SSRI/SNRI, thuốc ngủ, thuốc chống lo âu, v.v. cho trầm cảm, lo âu và rối loạn giấc ngủ đi kèm.
- Khi cần, có thể cân nhắc sử dụng thuốc chống loạn thần hoặc thuốc chống lo âu trong thời gian ngắn đối với các triệu chứng loạn thần hoặc lo âu nghiêm trọng.
- Nhập viện và can thiệp cấp cứu:
- Khi có nguy cơ tự làm hại bản thân hoặc tự sát, mất chức năng hoặc vấn đề về an toàn, cần điều trị nội trú và theo dõi tích cực.
- Lưu ý (trong điều trị và tự chăm sóc):
- Việc ép buộc hồi tưởng ký ức có thể gây tái trải nghiệm sang chấn và làm nặng thêm triệu chứng, vì vậy phải được thực hiện dưới sự hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa.
- Thuốc tập trung vào việc làm giảm triệu chứng và điều trị bệnh đi kèm, không phải là điều trị đích cho bản thân hiện tượng phân ly.
- Vì việc tái tiếp xúc với sang chấn trong quá trình điều trị có thể làm tăng lo âu và phân ly, nên tiếp cận theo từng giai đoạn và lập kế hoạch an toàn là bắt buộc.
- Nguy cơ biến chứng:
- Có khả năng tự làm hại bản thân và tự sát, lạm dụng chất, mất chức năng xã hội và nghề nghiệp, cũng như khuyết tật lâu dài do bệnh mạn tính hóa.
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng nên mang theo:
- Danh sách các thuốc hiện đang sử dụng (tên thuốc·liều dùng·thời gian dùng thuốc)
- Kết quả xét nghiệm trước đây (MRI/CT não, EEG, xét nghiệm máu, v.v.) và bản sao hồ sơ khám chữa bệnh (nếu có)
- Nhật ký triệu chứng: Thời điểm xuất hiện·thời gian kéo dài·yếu tố khởi phát·hành vi khi có triệu chứng (ví dụ: thời gian mất trí nhớ, các cơn bỏ đi phân ly, sự xuất hiện của nhân cách khác, v.v.)
- Thông tin liên quan đến tiền sử sang chấn tâm lý (trong phạm vi có thể) và tiền sử gia đình
- Ghi chép về giấc ngủ·việc sử dụng rượu·việc sử dụng chất·tình huống căng thẳng
- Ghi chú hữu ích khi đến khám ngoại trú:
- Những thay đổi gần đây của triệu chứng (tần suất·mức độ·ảnh hưởng đến đời sống hằng ngày)
- Có hay không có ý nghĩ tự làm hại bản thân hoặc tự sát, thông tin liên quan đến an toàn
- Sự hiện diện của hỗ trợ xã hội (gia đình·bạn bè) và nhu cầu được chăm sóc
- Những thứ cần cho nhân viên y tế xem trong buổi khám:
- Nhật ký triệu chứng, danh sách thuốc, kết quả xét nghiệm trước đây
Ví dụ các câu hỏi chung dành cho bác sĩ
- Tác dụng phụ của thuốc này là gì? (Nếu đang dùng thuốc, hãy nêu cụ thể tên thuốc.)
- Bác sĩ cho rằng nguyên nhân gây ra các triệu chứng của tôi là gì? (Bao gồm cả việc đã loại trừ nguyên nhân thực thể hay chưa.)
- Thời gian điều trị dự kiến và các giai đoạn điều trị (ổn định → xử lý → tích hợp) sẽ diễn ra như thế nào?
- Trong sinh hoạt hằng ngày cần lưu ý điều gì hoặc có biện pháp an toàn nào (cách xử trí khi có nguy cơ tự làm hại bản thân)?
- Để giảm nguy cơ tái phát, tôi nên thực hiện những biện pháp tự chăm sóc nào (giấc ngủ, kiểm soát căng thẳng, tránh rượu, v.v.)?
Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- Trong trường hợp của tôi (hoặc trường hợp của người nhà), tình trạng mất trí nhớ (hoặc bỏ đi phân ly) lặp lại; khả năng ký ức được phục hồi hoàn toàn là bao nhiêu? Có những phương pháp nào giúp phục hồi?
- Khi xuất hiện nhiều nhân cách (hoặc các bản dạng khác), phương pháp điều trị tiêu chuẩn để tích hợp các nhân cách (hoặc điều phối để cùng tồn tại) và kết quả được kỳ vọng là gì?
(Khi khám, nếu trình bày cụ thể bệnh sử và kết quả xét nghiệm dựa trên các câu hỏi trên, điều này sẽ giúp ích cho việc xây dựng kế hoạch chẩn đoán và điều trị.)