Đau nửa đầu

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Xác nhận tên bệnh: Đau nửa đầu (Migraine) là tên gọi chính xác được sử dụng trong y học.
• Nguyên nhân/cơ chế bệnh sinh (tóm tắt)
  • Cơ chế chính xác chưa được biết rõ, nhưng các giả thuyết chủ yếu gồm giả thuyết mạch máu (giãn mạch do thay đổi lưu lượng máu não) và viêm thần kinh (neurogenic inflammation: giãn mạch và viêm do các peptide hoạt mạch được tiết ra từ các đầu tận thần kinh).
  • Có yếu tố di truyền và tiền sử gia đình thường gặp (ví dụ: đã có báo cáo về các gene liên quan đến chứng đau nửa đầu liệt nửa người có tính gia đình).
• Triệu chứng chính
  • Giai đoạn tiền triệu (prodrome): thay đổi tâm trạng và hành vi, mệt mỏi, ngáp, cứng cổ... xảy ra vài giờ đến vài ngày trước cơn (khoảng 30–40%).
  • Tiền triệu thần kinh (aura): các triệu chứng về thị giác, cảm giác, ngôn ngữ và vận động (thường <1 giờ). Thường gặp hiện tượng chớp sáng/ám điểm trong thị trường, dị cảm... (khoảng 20% người bị đau nửa đầu).
  • Đau đầu: thường một bên, có tính chất mạch đập, mức độ vừa đến nặng, kéo dài 4–72 giờ. Nặng hơn khi hoạt động thể chất, kèm buồn nôn/nôn, sợ ánh sáng và sợ âm thanh.
  • Giai đoạn hậu triệu (postdrome): mệt mỏi, thay đổi tâm trạng, suy giảm nhận thức... sau khi hết đau đầu (có thể kéo dài vài giờ).
• Dấu hiệu cảnh báo nghiêm trọng (cần kiểm tra bổ sung): đau đầu đột ngột đạt mức dữ dội nhất (đau đầu kiểu sét đánh), thiếu hụt thần kinh tiến triển, sốt (nghi ngờ nhiễm trùng), đau đầu sau chấn thương, nghi ngờ xuất huyết ở người đang dùng thuốc chống đông...

Phương pháp điều trị

• Điều trị giai đoạn cấp tính (khi lên cơn)
  • Thuốc giảm đau thông thường: ibuprofen, naproxen, acetaminophen (đối với mức độ nhẹ đến vừa).
  • Nhóm triptan: sumatriptan, zolmitriptan, naratriptan... (đối với mức độ vừa đến nặng hoặc khi không kiểm soát được bằng thuốc giảm đau thông thường). Chống chỉ định hoặc cần thận trọng ở bệnh nhân mắc bệnh động mạch vành, bệnh mạch máu nặng hoặc tăng huyết áp không kiểm soát.
  • Thuốc chống nôn: metoclopramide, prochlorperazine... (khi khó dùng thuốc đường uống do buồn nôn/nôn).
  • Các lựa chọn mới trong điều trị cấp tính: chất chủ vận 5-HT1F (lasmiditan), nhóm gepant (chất đối kháng thụ thể CGRP: rimegepant, ubrogepant) — đã được cấp phép và sử dụng tại một số quốc gia.
• Điều trị dự phòng (khi tần suất và mức độ nặng của các cơn cao)
  • Lựa chọn đầu tay: propranolol, metoprolol (thuốc chẹn beta), topiramate, valproate (thuốc chống co giật), amitriptyline (TCA).
  • Điều trị sinh học: kháng thể đơn dòng liên quan đến CGRP (erenumab, fremanezumab, galcanezumab, eptinezumab) — có hiệu quả trong đau nửa đầu mạn tính/tái diễn.
  • Độc tố botulinum A (onabotulinumtoxinA): điều trị dự phòng đau nửa đầu mạn tính (đau đầu từ 15 ngày trở lên mỗi tháng).
  • Có thể cân nhắc sử dụng nhóm gepant để dự phòng (chẳng hạn rimegepant) trong một số chỉ định.
• Điều trị không dùng thuốc/quản lý lối sống
  • Ngủ đều đặn, kiểm soát căng thẳng (liệu pháp nhận thức hành vi, phản hồi sinh học), ăn uống đều đặn, phòng tránh mất nước, tránh các yếu tố khởi phát (một số loại thực phẩm, caffeine, uống quá nhiều rượu...), chườm lạnh và nghỉ ngơi trong môi trường tối, yên tĩnh.
• Lưu ý
  • Phòng ngừa đau đầu do lạm dụng thuốc (nguy cơ khi sử dụng thuốc giảm đau từ 10–15 ngày trở lên mỗi tháng, tùy từng bệnh nhân).
  • Triptan chống chỉ định hoặc cần đánh giá nguy cơ tim mạch ở bệnh nhân mắc bệnh động mạch vành, bệnh mạch máu nặng hoặc đau thắt ngực không ổn định.
  • Khi bắt đầu thuốc dự phòng, có thể cần vài tuần đến vài tháng mới thấy hiệu quả.

Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng/thông tin cần chuẩn bị
  • Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn, thuốc thảo dược Hàn Quốc và thực phẩm bổ sung)
  • Nhật ký đau đầu (tần suất cơn, thời gian kéo dài, mức độ đau, triệu chứng đi kèm, yếu tố khởi phát, đáp ứng với thuốc) — khuyến nghị ghi chép trong 1–3 tháng gần đây
  • Kết quả các xét nghiệm trước đây (CT/MRI não, xét nghiệm máu...) và giấy chẩn đoán trước đây (nếu có)
  • Tiền sử gia đình (đau nửa đầu, đột quỵ...), bệnh đi kèm (tăng huyết áp, bệnh tim mạch...)
  • Tình trạng mang thai hoặc dự định mang thai, tình trạng cho con bú
• Ví dụ câu hỏi để trao đổi với bác sĩ khi khám ngoại trú (chuẩn bị cho buổi khám)
  • Làm thế nào để có thể chắc chắn rằng cơn đau đầu này là đau nửa đầu?
  • Với kiểu đau đầu và tần suất của tôi, tôi có cần dùng thuốc dự phòng không?
  • Có tương tác nào với các thuốc tôi đang dùng (ví dụ: thuốc chống trầm cảm, thuốc chống huyết khối) không?

Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ

• Hiệu quả dự kiến và tác dụng phụ của thuốc này là gì?
• Khi lên cơn cấp tính, tôi cần dùng thuốc đến thời điểm nào (thời điểm dùng thuốc)?
• Nếu bắt đầu dùng thuốc dự phòng, tôi có thể kỳ vọng thuốc bắt đầu có hiệu quả từ khi nào, và nên ngừng thuốc như thế nào?
• Nguy cơ đau đầu do lạm dụng thuốc (đau đầu do sử dụng thuốc quá mức) ở mức nào?
• Có những lựa chọn điều trị nào có thể sử dụng trong thời kỳ mang thai và cho con bú?
• Tôi có cần phẫu thuật hoặc tư vấn với bác sĩ chuyên khoa khác (sản phụ khoa, tim mạch...) không?

Ví dụ các câu hỏi dành riêng cho bệnh

• Tiền triệu thần kinh (aura) xuất hiện thường xuyên, vậy tiền triệu này có làm tăng nguy cơ đột quỵ về sau không? (Đau nửa đầu có tiền triệu thần kinh đã được báo cáo có liên quan đến nguy cơ đột quỵ trong một số nghiên cứu — cần đánh giá các yếu tố nguy cơ cá nhân như hút thuốc, thuốc tránh thai đường uống, tăng huyết áp...)
• Tôi bị đau nửa đầu mạn tính (đau đầu từ 15 ngày trở lên mỗi tháng), liệu điều trị bằng kháng thể CGRP hoặc tiêm botulinum có phù hợp không, mức độ được bảo hiểm chi trả và hiệu quả kỳ vọng là bao nhiêu?

(Dựa trên các tài liệu đã cung cấp khi khám và nhật ký đau đầu, bác sĩ sẽ đề xuất kế hoạch kiểm tra và điều trị phù hợp với từng cá nhân. Khi xuất hiện triệu chứng cấp tính hoặc không điển hình, cần được đánh giá cấp cứu ngay lập tức.)