Sa sút trí tuệ

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Hội chứng lâm sàng trong đó nhiều lĩnh vực nhận thức như trí nhớ, ngôn ngữ và khả năng phán đoán bị suy giảm mắc phải, gây cản trở việc thực hiện các hoạt động sinh hoạt hằng ngày (sa sút trí tuệ).
• Nguyên nhân chính và bệnh sinh
  • Bệnh Alzheimer: Do những thay đổi thoái hóa thần kinh (mảng amyloid, tổn thương tau, v.v.), các tế bào thần kinh mất dần, dẫn đến teo não tiến triển. Chiếm khoảng 50–60% tổng số ca sa sút trí tuệ.
  • Sa sút trí tuệ do mạch máu: Xảy ra do tế bào thần kinh bị tổn thương bởi rối loạn lưu lượng máu não (nhồi máu vi mạch đa ổ, nhồi máu não mạch lớn, xuất huyết não, v.v.). Chiếm khoảng 20–30%.
  • Các nguyên nhân khác: Có thể có những nguyên nhân có khả năng hồi phục như não úng thủy áp lực bình thường, u não, thiếu dinh dưỡng (ví dụ: vitamin B12), nhiễm trùng, thuốc và rối loạn chuyển hóa, v.v.
• Triệu chứng chính
  • Rối loạn trí nhớ (khó ghi nhớ thông tin mới), suy giảm nhận thức kéo dài, khác với chứng hay quên
  • Rối loạn ngôn ngữ (mất ngôn ngữ gọi tên), suy giảm khả năng phán đoán và tính toán
  • Rối loạn nhận thức không gian-thị giác (bị lạc đường), thay đổi tính cách và cảm xúc (trầm cảm, thờ ơ, v.v.)
  • Lú lẫn, rối loạn định hướng, rối loạn giấc ngủ, các triệu chứng hành vi (đi lang thang, ảo giác, hung hăng, v.v.)

Phương pháp điều trị

• Điều trị nguyên nhân
  • Điều chỉnh các nguyên nhân có khả năng hồi phục (thiếu vitamin, suy giảm chức năng tuyến giáp, v.v.)
  • Não úng thủy áp lực bình thường có thể cải thiện triệu chứng bằng dẫn lưu dịch não tủy (ví dụ: đặt shunt)
  • Cân nhắc phẫu thuật khi có thể điều chỉnh bằng phương pháp ngoại khoa các tình trạng như u não, xuất huyết, v.v.
  • Sa sút trí tuệ do mạch máu: Tích cực kiểm soát các yếu tố nguy cơ mạch máu như tăng huyết áp, đái tháo đường, tăng lipid máu và cai thuốc lá
• Điều trị bằng thuốc (mục tiêu là giảm nhẹ triệu chứng và trì hoãn tiến triển)
  • Thuốc ức chế cholinesterase: Donepezil, Rivastigmine, Galantamine — được sử dụng để duy trì chức năng nhận thức trong bệnh Alzheimer từ nhẹ đến trung bình, v.v.
  • Thuốc đối kháng thụ thể NMDA: Memantine — được sử dụng trong bệnh Alzheimer từ trung bình đến nặng
  • Có thể sử dụng thuốc chống trầm cảm và thuốc chống loạn thần cho các triệu chứng nhận thức và hành vi (trầm cảm, lo âu, rối loạn giấc ngủ, hung hăng, v.v.), nhưng do cần cân nhắc tác dụng phụ và nguy cơ (ví dụ: thuốc chống loạn thần không điển hình làm tăng nguy cơ tử vong ở bệnh nhân sa sút trí tuệ), khuyến nghị sử dụng liều tối thiểu trong thời gian ngắn nhất
• Điều trị không dùng thuốc và phục hồi chức năng
  • Điều trị kích thích nhận thức, hoạt động trị liệu, luyện tập các hoạt động chức năng, tập thể dục thường xuyên (như đi bộ), duy trì hoạt động xã hội
  • Giáo dục bệnh nhân và gia đình, xây dựng môi trường chăm sóc và an toàn, quản lý dinh dưỡng
• Lưu ý và tự chăm sóc
  • Cần thận trọng vì thuốc kháng cholinergic, một số thuốc chống loạn thần, benzodiazepine, v.v. có thể làm suy giảm chức năng nhận thức
  • Quản lý nguy cơ té ngã và hít sặc (sắp xếp môi trường, cần giám sát khi ăn)
  • Phòng ngừa nhiễm trùng (viêm phổi, nhiễm trùng đường tiết niệu): vệ sinh răng miệng, quản lý việc di chuyển và thay đổi tư thế phù hợp
  • Khuyến nghị kiểm tra việc sử dụng nhiều thuốc (polypharmacy) và giảm các thuốc không cần thiết
• Mục tiêu điều trị: Thay vì chữa khỏi hoàn toàn, mục tiêu là ức chế tiến triển, duy trì chất lượng cuộc sống và phòng ngừa biến chứng

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng cần chuẩn bị
  • Danh sách các thuốc đang sử dụng (bao gồm thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn, thuốc thảo dược Hàn Quốc và thực phẩm bổ sung)
  • Tiền sử bệnh và tiền sử gia đình (đặc biệt là sa sút trí tuệ, bệnh mạch máu não và bệnh di truyền)
  • Bản sao kết quả các xét nghiệm trước đây (xét nghiệm máu, chẩn đoán hình ảnh não MRI/CT, kết quả trắc nghiệm tâm lý thần kinh, v.v.)
  • Ghi chú tóm tắt thời điểm khởi phát và diễn biến triệu chứng (bắt đầu từ khi nào, mức độ ra sao, trong tình huống nào nặng lên hoặc cải thiện)
  • Ví dụ về những thay đổi trong khả năng thực hiện các hoạt động sinh hoạt hằng ngày (quản lý tiền bạc, tìm đường, ăn uống, v.v.)
  • Khuyến nghị có người chăm sóc (người quan sát triệu chứng) đi cùng
• Các câu hỏi giúp bác sĩ chẩn đoán tại phòng khám ngoại trú (ví dụ dành cho bệnh nhân và người chăm sóc)
  • "Các triệu chứng bắt đầu từ khi nào, bắt đầu như thế nào và đã tiến triển ra sao?"
  • "Gần đây có những điểm bất tiện nào trong sinh hoạt hằng ngày (nấu ăn, uống thuốc, ra ngoài, v.v.)?"
  • "Có thay đổi về giấc ngủ, việc ăn uống hoặc tâm trạng không? Có triệu chứng hành vi (đi lang thang, ảo giác, v.v.) không?"

Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ

• Các triệu chứng này có phải là sa sút trí tuệ không, và khác với chứng hay quên đơn thuần như thế nào?
• Cần làm thêm những xét nghiệm nào và mục đích của từng xét nghiệm là gì? (xét nghiệm máu, MRI, trắc nghiệm tâm lý thần kinh, v.v.)
• Phương pháp điều trị bằng thuốc được khuyến nghị là gì, hiệu quả kỳ vọng và tác dụng phụ chính là gì?
• Nên làm gì về lối sống hoặc để phòng ngừa?
• Khoảng cách giữa các lần xét nghiệm theo dõi trong tương lai và khuyến nghị về kế hoạch chăm sóc (phục hồi chức năng, chăm sóc) như thế nào?

Ví dụ các câu hỏi tùy theo từng bệnh

• Dựa trên biểu hiện lâm sàng và kết quả xét nghiệm của bệnh nhân này, khả năng mắc bệnh Alzheimer hay sa sút trí tuệ do mạch máu cao hơn? Cần làm thêm những xét nghiệm nào để xác định chẩn đoán?
• Các thuốc đang sử dụng (hoặc tiền sử bệnh) có khả năng làm suy giảm chức năng nhận thức không? Có thuốc nào cần điều chỉnh không?