Rối loạn tăng động giảm chú ý

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) là một rối loạn phát triển thần kinh thường khởi phát chủ yếu trong thời thơ ấu, đặc trưng bởi sự kết hợp giữa tình trạng thiếu chú ý kéo dài, tăng động và bốc đồng. Nếu không được điều trị thích hợp, bệnh có thể gây ra những khó khăn lâu dài trong học tập, quan hệ giữa các cá nhân và hành vi; trong một số trường hợp, các triệu chứng kéo dài đến tuổi trưởng thành (30–70%).
• Nguyên nhân chính và sinh lý bệnh:
  • Mất cân bằng các chất dẫn truyền thần kinh liên quan đến chú ý và tập trung, chẳng hạn như dopamine và norepinephrine.
  • Sự khác biệt về cấu trúc và chức năng ở các vùng não liên quan đến kiểm soát chú ý và hành vi (chẳng hạn như thùy trán).
  • Ở một số trường hợp, có liên quan đến các yếu tố môi trường như tổn thương não, tiền sử sinh non và phơi nhiễm rượu ở thai nhi.
• Triệu chứng chính:
  • Thiếu chú ý: dễ bị phân tâm, khó làm theo hướng dẫn, khó hoàn thành nhiệm vụ, làm mất đồ, thường xuyên mắc lỗi, v.v.
  • Tăng động và bốc đồng: không thể ngồi yên, bồn chồn tay chân, nói quá nhiều, trả lời trước khi câu hỏi kết thúc, khó chờ đến lượt, v.v.
• Tỷ lệ mắc và đặc điểm: Tỷ lệ mắc ở trẻ trong độ tuổi đi học trên toàn thế giới khoảng 3–8%. Tỷ lệ được báo cáo ở trẻ trai cao hơn trẻ gái khoảng 4–6 lần; một số nghiên cứu tại một số quốc gia báo cáo khoảng 5% học sinh tiểu học có triệu chứng.

Phương pháp điều trị

• Nguyên tắc chung: Tiêu chuẩn điều trị là kết hợp điều trị bằng thuốc và điều trị không dùng thuốc (giáo dục·xây dựng môi trường trị liệu). Điều trị được cá thể hóa tùy theo triệu chứng, bệnh đi kèm và độ tuổi.
• Điều trị bằng thuốc (điều trị tiêu chuẩn):
  • Thuốc kích thích thần kinh trung ương: methylphenidate (tác dụng nhanh·tác dụng kéo dài), nhóm amphetamine (chế phẩm tác dụng kéo dài) — là thuốc hàng đầu và cải thiện triệu chứng ở nhiều bệnh nhân (khoảng 70–80%).
  • Thuốc không kích thích: atomoxetine, guanfacine ER, clonidine, v.v. — được sử dụng khi không đáp ứng với thuốc kích thích hoặc khi xuất hiện tác dụng phụ.
  • Thời gian điều trị: Nhiều trường hợp cần được theo dõi và điều chỉnh trong ít nhất vài tháng đến 1,5–2 năm hoặc lâu hơn. Việc đánh giá từng bước và quyết định ngừng thuốc cần được thực hiện theo chỉ định của bác sĩ.
  • Tác dụng phụ chính: giảm cảm giác thèm ăn (theo dõi ảnh hưởng đến cân nặng và tăng trưởng), mất ngủ, đau đầu, đau bụng, thay đổi tâm trạng, hiếm khi làm nặng thêm tic hoặc ảnh hưởng đến tim mạch (thay đổi nhịp tim và huyết áp).
  • Độ an toàn: Việc sử dụng thuốc dài hạn dưới sự giám sát y tế phù hợp được báo cáo là tương đối an toàn; nguy cơ nghiện và dung nạp thấp khi được quản lý đúng cách.
• Điều trị không dùng thuốc:
  • Giáo dục cha mẹ và quản lý môi trường gia đình (quy tắc nhất quán·phần thưởng·củng cố tích cực).
  • Liệu pháp hành vi·liệu pháp nhận thức hành vi (CBT): quản lý tính bốc đồng, nâng cao khả năng tự điều chỉnh.
  • Trị liệu học tập·can thiệp tại trường học: chia nhỏ nhiệm vụ, quy định thời gian làm bài tập, điều chỉnh môi trường thi cử, v.v.
  • Liệu pháp vui chơi, rèn luyện kỹ năng xã hội, trị liệu nhóm hỗ trợ quan hệ với bạn đồng trang lứa.
• Theo dõi trong quá trình điều trị:
  • Định kỳ kiểm tra cân nặng·chiều cao, huyết áp·nhịp tim, thay đổi về giấc ngủ·cảm giác thèm ăn, tâm trạng·tự gây thương tích·ý nghĩ tự sát, tic·các bất thường vận động.
  • Khi cần, thực hiện điện tâm đồ (khi nghi ngờ bệnh tim nền) và đánh giá các bệnh tâm thần đi kèm.

Những điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm đồ cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Đồ nên mang theo:
  • Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc thông thường·thuốc thảo dược Hàn Quốc), cùng liều lượng và thời gian dùng thuốc.
  • Ghi chép quan sát của trường học hoặc giáo viên (các vấn đề trong giờ học, thay đổi thành tích, v.v.) và nhật ký quan sát hành vi (tần suất·tình huống xuất hiện triệu chứng).
  • Kết quả chẩn đoán·xét nghiệm trước đây (trắc nghiệm nhận thức, kiểm tra khả năng chú ý, khám thực thể·điện tâm đồ, v.v.).
  • Hồ sơ tăng trưởng (nếu có dữ liệu thay đổi cân nặng·chiều cao thì sẽ hữu ích).
  • Tiền sử gia đình (bệnh tâm thần·bệnh tim·rối loạn tic, v.v.).
• Thông tin nên cung cấp cho bác sĩ khi khám ngoại trú:
  • Triệu chứng bắt đầu từ khi nào và nghiêm trọng hơn trong những tình huống nào (ở nhà·trường học·khi chơi, v.v.).
  • Những thay đổi xuất hiện trước và sau khi dùng thuốc (khả năng tập trung·giấc ngủ·cảm giác thèm ăn·tâm trạng).
  • Lĩnh vực gây khó khăn nhất trong sinh hoạt hằng ngày (học tập, quan hệ giữa các cá nhân, kiểm soát hành vi, v.v.).
• Những nội dung bác sĩ có thể sẽ hỏi khi đến khám:
  • Độ tuổi bắt đầu và thời gian kéo dài của triệu chứng, thông tin từ gia đình·nhà trường, kinh nghiệm điều trị trước đây, các triệu chứng đi kèm (trầm cảm·lo âu·tic·rối loạn giấc ngủ, v.v.).

Ví dụ các câu hỏi chung dành cho bác sĩ

• "Tác dụng phụ chính của thuốc này (hoặc phương pháp điều trị này) là gì và sẽ được theo dõi như thế nào?"
• "Mục tiêu điều trị là gì và có thể kỳ vọng hiệu quả sau bao lâu?"
• "Thuốc ảnh hưởng như thế nào đến sự phát triển (cân nặng·chiều cao) hoặc sức khỏe tim mạch của trẻ?"
• "Khi nào có thể ngừng thuốc? Khi ngừng thuốc cần kiểm tra những điều gì?"

Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• Dành cho cha mẹ của trẻ em·thanh thiếu niên: "Thuốc kích thích có phù hợp với con tôi không, hay thuốc không kích thích sẽ tốt hơn? Căn cứ để lựa chọn là gì?"
• Phối hợp với nhà trường: "Tôi nên đề nghị nhà trường áp dụng những điều chỉnh cụ thể về giáo dục·môi trường (chia nhỏ bài tập, môi trường thi cử, v.v.) như thế nào?"

Thông tin bổ sung: Vì các bệnh đi kèm (rối loạn học tập, lo âu·trầm cảm, rối loạn tic, vấn đề về giấc ngủ, v.v.) thường gặp, nên kiểm tra đồng thời các bệnh này trong quá trình đánh giá. Kế hoạch điều trị cần được điều chỉnh thông qua đánh giá lại định kỳ, phù hợp với triệu chứng·tác dụng phụ·giai đoạn phát triển.