1) Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Tóm tắt định nghĩa: Đây là tình trạng trong đó các triệu chứng cảm xúc và hành vi phát sinh như một phản ứng với sự kiện gây căng thẳng (căng thẳng tâm lý·xã hội), xuất hiện ở mức độ vượt quá những gì được kỳ vọng trong đời sống thường ngày và gây suy giảm đáng kể chức năng xã hội·học tập·nghề nghiệp.
- Tiêu chí về thời điểm chẩn đoán chính: Các triệu chứng thường bắt đầu trong vòng 3 tháng sau khi tiếp xúc với tác nhân gây căng thẳng và thường cải thiện trong vòng 6 tháng sau khi tác nhân gây căng thẳng biến mất.
- Nguyên nhân·sinh lý bệnh: Bệnh phát sinh do sự tương tác giữa các tác nhân gây căng thẳng bên ngoài (tang chế, bệnh tật·nhập viện, ly hôn·ly thân, thất nghiệp, vấn đề kinh tế, v.v.) và tính dễ tổn thương về tâm lý của cá nhân (độ nhạy cảm, năng lực trí tuệ, thiếu hỗ trợ xã hội, v.v.). Cơ chế sinh học chính xác chưa rõ, nhưng có liên quan đến sự mất cân bằng giữa hệ thống đáp ứng stress (như trục HPA) và khả năng thích nghi về tâm lý.
- Triệu chứng chính: Khí sắc trầm, cảm giác mất hy vọng, dễ khóc quá mức, lo âu·bồn chồn, giảm động lực, thay đổi giấc ngủ·lượng ăn, giảm năng lượng, né tránh xã hội hoặc rối loạn hành vi, v.v. Các triệu chứng có liên quan chặt chẽ với tình huống gây căng thẳng.
- Các bệnh cần chẩn đoán phân biệt: Cần phân biệt với rối loạn trầm cảm chủ yếu, rối loạn thích ứng mạn tính, PTSD, rối loạn lo âu, v.v.
2) Phương pháp điều trị và lưu ý
- Điều trị bước đầu (không dùng thuốc): Tâm lý trị liệu (trị liệu tâm lý) là phương pháp điều trị tiêu chuẩn.
- Liệu pháp nhận thức hành vi (CBT), liệu pháp giải quyết vấn đề, liệu pháp tâm động học ngắn hạn, huấn luyện quản lý stress·kỹ năng đối phó, v.v. có hiệu quả.
- Trị liệu gia đình và phối hợp với trường học·nơi làm việc (đặc biệt ở trẻ em·thanh thiếu niên) cũng rất quan trọng.
- Điều trị bằng thuốc (sử dụng hỗ trợ):
- Chưa có thuốc nào được xác lập rõ ràng là thuốc điều trị rối loạn thích ứng, nhưng có thể cân nhắc sử dụng thuốc chống trầm cảm trong thời gian ngắn (nhóm SSRI) khi các triệu chứng lo âu·trầm cảm nghiêm trọng hoặc suy giảm chức năng đáng kể, hoặc sử dụng thuốc để giảm triệu chứng lo âu.
- Benzodiazepine có thể được sử dụng trong thời gian ngắn để điều trị mất ngủ hoặc lo âu cấp tính, nhưng không khuyến cáo sử dụng lâu dài do nguy cơ lệ thuộc·tác dụng phụ.
- Ứng phó khẩn cấp:
- Nếu có nguy cơ tự gây thương tích·tự sát hoặc không thể duy trì các chức năng sinh hoạt hằng ngày, cần cân nhắc đánh giá cấp cứu·điều trị nội trú.
- Quản lý lối sống (tự chăm sóc):
- Ngủ·ăn uống điều độ, hoạt động thể chất phù hợp (tập thể dục aerobic), hạn chế sử dụng rượu·lạm dụng thuốc, quản lý nguyên nhân gây stress, tăng cường mạng lưới hỗ trợ xã hội, luyện tập thư giãn (hô hấp·thiền), v.v.
- Lưu ý·nguy cơ biến chứng:
- Nếu các triệu chứng kéo dài hoặc nặng lên, bệnh có thể tiến triển thành các bệnh tâm thần khác như rối loạn trầm cảm chủ yếu, vì vậy cần đánh giá lại.
- Thuốc phải được sử dụng trong thời gian ngắn·đúng mục đích theo đơn của bác sĩ; đặc biệt cần lưu ý nguy cơ lệ thuộc đối với benzodiazepine.
3) Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm đồ cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)
- Đồ cần chuẩn bị (khuyến nghị mang theo)
- Danh sách các thuốc đang sử dụng (bao gồm thuốc kê đơn·thuốc không kê đơn·thuốc thảo dược Hàn Quốc)
- Hồ sơ chẩn đoán·điều trị trước đây (hồ sơ khám tâm thần, kết quả kiểm tra tâm lý, v.v.) và kết quả xét nghiệm gần đây
- Thời điểm và nội dung xảy ra của các sự kiện quan trọng trong cuộc sống (tác nhân gây stress) trong 3 tháng gần đây (dòng thời gian)
- Nhật ký triệu chứng (ghi chép hằng ngày về thay đổi khí sắc·giấc ngủ·việc ăn uống·năng lượng, tần suất khóc·bồn chồn, v.v.)
- Tiền sử gia đình (bệnh tâm thần·lần tự sát bất thành, v.v.), lịch sử sử dụng rượu·ma túy
- Các mục cần ưu tiên thông báo với bác sĩ khi khám
- Có suy nghĩ tự sát hoặc từng tự gây thương tích, tình trạng suy giảm chức năng nghiêm trọng (không thể đi làm·đi học) hay không
- Mối liên quan giữa thời điểm bắt đầu triệu chứng và thời điểm tiếp xúc với tác nhân gây stress
- Tần suất·mức độ·thời gian kéo dài của triệu chứng (ví dụ: có kéo dài từ 3 tháng trở lên hay không)
- Ví dụ về các câu hỏi cơ bản có thể hỏi bác sĩ khi khám ngoại trú (ngắn gọn)
- "Các triệu chứng của tôi có đáp ứng tiêu chuẩn để được chẩn đoán rối loạn thích ứng không?"
- "Phương pháp điều trị cần thiết ngay lúc này (tâm lý trị liệu·thuốc, v.v.) là gì?"
4) Ví dụ về các câu hỏi chung có thể hỏi bác sĩ
- Hiệu quả dự kiến và tác dụng phụ của thuốc này (hoặc phương pháp điều trị này) là gì?
- Thời gian điều trị thường dự kiến là bao lâu? (tâm lý trị liệu/thuốc tương ứng)
- Tôi cần thay đổi cụ thể những gì trong lối sống?
- Nếu các triệu chứng không cải thiện, bước tiếp theo (xét nghiệm bổ sung·thay đổi thuốc·điều trị chuyên khoa) là gì?
- Nếu xuất hiện nguy cơ tự sát hoặc dấu hiệu nặng lên nghiêm trọng, tôi cần xử trí như thế nào?
5) Ví dụ về các câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- Làm thế nào để phân biệt các triệu chứng của tôi chỉ là phản ứng với stress, là rối loạn thích ứng, hay đã tiến triển thành rối loạn trầm cảm chủ yếu?
- Hiện tại nguyên nhân gây stress vẫn còn tồn tại. Khi stress tiếp diễn, mục tiêu và phương pháp điều trị sẽ thay đổi như thế nào? (Ví dụ: vấn đề ở nơi làm việc·quá trình ly hôn, v.v.)