Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa và thời điểm khởi phát: Là bệnh tâm thần mạn tính thường bắt đầu vào cuối tuổi thiếu niên đến độ tuổi 20, đặc trưng bởi sự suy giảm khả năng phân biệt hiện thực và phi hiện thực. Tỷ lệ mắc khoảng 1%; nhìn chung tương đương giữa nam và nữ, nhưng nam giới có xu hướng khởi phát sớm hơn đôi chút.
- Sinh lý bệnh chính (tóm tắt): Có vẻ là một bệnh lý não do sự tương tác giữa yếu tố di truyền và yếu tố môi trường. Bất thường trong điều hòa dopamine (giả thuyết dopamine) được xem là yếu tố cốt lõi; đồng thời, những bất thường của các chất dẫn truyền thần kinh khác như serotonin, các mạch thần kinh, cũng như những thay đổi về phát triển thần kinh và cấu trúc não cùng tham gia một cách phức tạp. Tiền sử gia đình làm tăng nguy cơ khởi phát (khoảng 1% ở dân số nói chung → khoảng 5–10% khi có 1 người bệnh là cha/mẹ hoặc anh/chị/em ruột, có thể tăng đến khoảng 40% khi cả cha và mẹ đều mắc bệnh).
- Triệu chứng chính (triệu chứng dương tính, âm tính và nhận thức)
- Triệu chứng dương tính: Hoang tưởng (hoang tưởng bị hại/phóng đại/liên hệ/tôn giáo, v.v.), bất thường về cảm giác và tri giác như ảo thanh, tư duy và ngôn ngữ rời rạc, hành vi bất thường
- Triệu chứng âm tính: Vô động lực (giảm động lực), cùn mòn cảm xúc và vô cảm, thu mình xã hội, giảm lượng lời nói
- Triệu chứng nhận thức: Suy giảm khả năng tập trung, ghi nhớ, lập kế hoạch và giải quyết vấn đề
- Khác: Có thể gia tăng biểu hiện cảm xúc không phù hợp và nguy cơ tự gây hại hoặc gây hại cho người khác
- Khái quát về chẩn đoán: Bác sĩ chuyên khoa tâm thần sẽ hỏi bệnh sử và thực hiện khám trạng thái tâm thần (thông tin về tiền sử gia đình và những thay đổi bệnh lý có vai trò quan trọng). Có thể thực hiện xét nghiệm máu, chẩn đoán hình ảnh não (CT/MRI), EEG, v.v. để phân biệt với bệnh lý cơ thể, thuốc hoặc bệnh lý não nền.
Phương pháp điều trị
- Điều trị bằng thuốc (cơ bản)
- Thuốc chống loạn thần (antipsychotics) là phương pháp điều trị chính: loại điển hình (thế hệ 1: như haloperidol) và loại không điển hình (thế hệ 2: risperidone, olanzapine, quetiapine, aripiprazole, v.v.). Có hiệu quả trong việc kiểm soát ảo giác và hoang tưởng cấp tính, đồng thời quan trọng trong phòng ngừa tái phát.
- Thuốc tiêm tác dụng kéo dài (LAI): Hữu ích trong phòng ngừa tái phát ở những trường hợp tuân thủ dùng thuốc thấp.
- Kiểm soát tác dụng phụ: Triệu chứng ngoại tháp (rối loạn vận động), vấn đề muộn (rối loạn vận động muộn), bất thường chuyển hóa (tăng cân, tăng đường huyết, bất thường lipid), an thần, rối loạn chức năng tình dục, v.v. — cần theo dõi định kỳ.
- Điều trị tâm lý xã hội
- Tâm lý trị liệu cá nhân (giáo dục tâm lý, liệu pháp nhận thức hành vi (CBTp), v.v.), trị liệu gia đình (giảm tỷ lệ tái phát và củng cố hệ thống hỗ trợ), trị liệu nhóm, huấn luyện kỹ năng xã hội, phục hồi chức năng nghề nghiệp và hỗ trợ nhà ở, v.v.
- Mục tiêu là phục hồi chức năng thông qua phục hồi chức năng dựa vào cộng đồng (bệnh viện ban ngày, việc làm có hỗ trợ, hỗ trợ nhà ở, v.v.).
- Xử trí giai đoạn cấp tính và nặng
- Điều trị nội trú: Nhằm xác định chẩn đoán, ổn định bằng thuốc, phòng ngừa tự gây hại hoặc gây hại cho người khác, và hỗ trợ các hoạt động sinh hoạt cơ bản.
- Liệu pháp sốc điện (ECT): Có thể được cân nhắc trong một số tình huống như kháng thuốc hoặc catatonia.
- Theo dõi và quản lý lối sống
- Duy trì dùng thuốc (phòng ngừa tái phát), kiêng rượu và ma túy (đặc biệt cần sa, hút thuốc và các chất kích thích giao cảm có thể làm nặng thêm triệu chứng), ngủ, dinh dưỡng và tập thể dục điều độ, kiểm soát căng thẳng.
- Khám sức khỏe định kỳ (cân nặng, huyết áp), xét nghiệm đường huyết và lipid, đồng thời theo dõi ECG khi cần, v.v.
- Kiểm soát biến chứng và xử trí cấp cứu
- Đánh giá và quản lý nguy cơ tự sát, điều chỉnh hoặc thay thế thuốc khi có tác dụng phụ vận động nghiêm trọng, cân nhắc dùng thêm thuốc hoặc nhập viện khi xảy ra loạn thần cấp tính.
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng và thông tin cần chuẩn bị
- Danh sách tất cả các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn, thuốc OTC, thực phẩm bổ sung và liệu pháp thay thế), cùng liều lượng và thời gian dùng
- Tiền sử bệnh và tiền sử phẫu thuật, tiền sử gia đình (có hay không có bệnh tâm thần)
- Kết quả xét nghiệm gần đây tại bệnh viện (xét nghiệm máu, chẩn đoán hình ảnh não, ECG, v.v.) hoặc bản sao hồ sơ liên quan
- Ghi chép về thay đổi triệu chứng (bắt đầu từ khi nào, xảy ra trong tình huống nào, tần suất và mức độ), ví dụ về nội dung ảo thanh và hoang tưởng
- Kiểu ngủ, thay đổi về ăn uống và cân nặng, mức độ tuân thủ dùng thuốc, các triệu chứng nghi ngờ là tác dụng phụ của thuốc
- Việc sử dụng thuốc, rượu và cần sa gần đây, cùng lượng sử dụng
- Lưu ý khi khám ngoại trú
- Nếu có thể, nên đi cùng người chăm sóc hoặc thành viên gia đình: giúp hỏi bệnh sử khách quan
- Nếu có ý nghĩ tự gây hại hoặc gây hại cho người khác, cần báo ngay
- Ví dụ về tài liệu cần cho bác sĩ xem khi khám ngoại trú
- Nhật ký triệu chứng (trong 2–4 tuần gần đây), số đo cân nặng và đường huyết (nếu có), danh sách thuốc đang dùng
Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ
- Tác dụng phụ chính của thuốc này (hoặc phối hợp thuốc này) là gì? Nếu xuất hiện tác dụng phụ thì nên xử trí như thế nào?
- Nếu ngừng thuốc thì nguy cơ tái phát là bao nhiêu? Kế hoạch dùng thuốc dài hạn sẽ như thế nào?
- Cần kiểm soát cân nặng, đường huyết và cholesterol như thế nào? Bao lâu cần xét nghiệm một lần?
- Có những hạn chế nào đối với sinh hoạt hằng ngày (lái xe, việc làm, học tập)?
- Trong trường hợp cấp cứu (ảo thanh nghiêm trọng, thôi thúc tự gây hại, v.v.), cần liên hệ với ai?
Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- Khi nội dung ảo thanh hoặc hoang tưởng lặp đi lặp lại (ví dụ: một giọng nói cụ thể ra lệnh), có cần đổi thuốc ngay không, hay trước tiên nên theo dõi/thử các can thiệp không dùng thuốc khác?
- Để phòng ngừa tái phát, bác sĩ có khuyến nghị thuốc tiêm tác dụng kéo dài (LAI) không? Ưu điểm, nhược điểm và các tác dụng phụ dự kiến của LAI là gì?
Lưu ý: Bản tóm tắt này nhằm cung cấp thông tin lâm sàng chung; việc điều trị và chẩn đoán cá nhân cần được quyết định sau khi trực tiếp trao đổi với bác sĩ chuyên khoa sức khỏe tâm thần.