Hội chứng Parkinson thứ phát

1) Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Chứng Parkinson thứ phát là thuật ngữ chung chỉ các trường hợp có triệu chứng Parkinson nhưng nguyên nhân không phải là bệnh Parkinson vô căn (Parkinson disease). Tùy theo nguyên nhân, bệnh được phân loại thành Parkinson do thuốc, não úng thủy áp lực bình thường (NPH), Parkinson do mạch máu, v.v.
• Nguyên nhân chính
  • Do thuốc: Xảy ra do chức năng dopamine bị ức chế bởi thuốc chống loạn thần (thuốc chẹn dopamine D2), một số thuốc cải thiện nhu động đường tiêu hóa (ví dụ: levosulpiride), v.v.
  • Não úng thủy áp lực bình thường: Não bị chèn ép do não thất giãn rộng → rối loạn đi lại·rối loạn tiểu tiện·suy giảm nhận thức.
  • Do mạch máu: Mạch vận động bị tổn thương do thiếu máu cục bộ/nhồi máu vi thể ở hạch nền hoặc chất trắng dưới vỏ.
• Sinh lý bệnh: Tuy khác nhau tùy nguyên nhân, nhìn chung những bất thường về dopamin hoặc kết nối của mạch hạch nền-vận động gây ra vận động chậm (bradykinesia), run, cứng cơ, rối loạn đi lại, v.v.
• Triệu chứng chính: Chậm vận động (động tác liên tục bị chậm), run, cứng cơ, giảm vận động, rối loạn đi lại (bước nhỏ, đông cứng khi đi), mất ổn định tư thế. Tùy nguyên nhân có thể kèm theo rối loạn tiểu tiện·suy giảm nhận thức·rối loạn ngôn ngữ, v.v.

2) Phương pháp điều trị (điều trị tiêu chuẩn · thuốc · can thiệp/phẫu thuật · quản lý lối sống và lưu ý)

• Ưu tiên tiếp cận chẩn đoán: Xác định nguyên nhân (xem xét các thuốc đang dùng, chụp CT/MRI não, trong một số trường hợp chọc dò thắt lưng·xét nghiệm hình ảnh não chuyên biệt (như DAT-SPECT), v.v.) → quyết định điều trị theo nguyên nhân.
• Điều trị do thuốc
  • Do thuốc: Ngừng hoặc thay thế thuốc gây nguyên nhân (nếu có thể, chuyển sang thuốc không chẹn dopamine). Nếu triệu chứng nặng, có thể tạm thời sử dụng thuốc tác động lên dopamine (như levodopa) trong thời gian ngắn, nhưng mức độ đáp ứng khác nhau.
  • Do mạch máu: Điển hình là đáp ứng rất ít với levodopa. Các thuốc làm giảm triệu chứng có tác dụng hạn chế.
• Phẫu thuật/can thiệp
  • Não úng thủy áp lực bình thường (NPH): Sau khi theo dõi sự cải thiện tạm thời thông qua chọc dò thắt lưng để chẩn đoán, có thể kỳ vọng cải thiện lâu dài bằng phẫu thuật đặt shunt não thất-phúc mạc (ventriculoperitoneal shunt).
  • Phẫu thuật chức năng đối với triệu chứng nặng (ví dụ: kích thích não sâu) có thể được cân nhắc tùy theo nguyên nhân và việc lựa chọn bệnh nhân, nhưng chỉ định trong các nguyên nhân thứ phát còn hạn chế.
• Điều trị không dùng thuốc
  • Vật lý trị liệu/liệu pháp vận động: Phục hồi chức năng đi lại, tập thăng bằng, tăng cường cơ lực.
  • Hoạt động trị liệu: Duy trì·cải thiện các hoạt động sinh hoạt hằng ngày (ADL).
  • Âm ngữ trị liệu: Khi có rối loạn giọng nói·nuốt.
• Phòng ngừa và quản lý biến chứng
  • Phòng ngừa té ngã, quản lý rối loạn tiểu tiện·suy giảm nhận thức, đánh giá và điều trị trầm cảm·rối loạn giấc ngủ.
• Lưu ý (bao gồm tự quản lý)
  • Tránh sử dụng các thuốc chẹn dopamine (như thuốc chống loạn thần), và nếu cần, trao đổi với bác sĩ kê đơn để cân nhắc thuốc thay thế.
  • Tích cực kiểm soát các yếu tố nguy cơ mạch máu (tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn lipid máu, hút thuốc).
  • Khi thay đổi thuốc, ghi lại tình trạng triệu chứng nặng lên/cải thiện và báo cho bác sĩ.
  • Khi nghi ngờ não úng thủy, cần chụp hình ảnh thần kinh và thực hiện chọc dò thắt lưng.

3) Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng và tài liệu cần chuẩn bị
  • Danh sách tất cả các thuốc hiện đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn·thuốc không kê đơn·thuốc thảo dược Hàn Quốc·thực phẩm bổ sung), lịch sử dùng thuốc gần đây (thời điểm bắt đầu/liều lượng/thời điểm thay đổi)
  • Bản sao kết quả xét nghiệm gần đây (CT/MRI não, xét nghiệm máu, v.v.) (nếu có thể)
  • Thời điểm khởi phát và diễn tiến triệu chứng (bắt đầu từ khi nào, đột ngột hay tiến triển từ từ), vấn đề chính (đi lại·run·nhận thức·tiểu tiện, v.v.)
  • Tiền sử té ngã, video cho thấy tình trạng hạn chế hoạt động (nếu có thể)
• Danh sách kiểm tra triệu chứng nên ghi trước khi khám ngoại trú
  • Run (khi nào, trong tình huống nào), cử động chậm, thay đổi dáng đi, đông cứng (Freezing), thay đổi tiểu tiện·nhận thức, mối liên quan với thời điểm bắt đầu dùng thuốc
• Các hạng mục có thể được chỉ định/xem xét
  • Chụp hình ảnh thần kinh (MRI/CT), chọc dò thắt lưng (khi nghi ngờ não úng thủy), DAT-SPECT (khi cần), khám thần kinh và đánh giá nhận thức

4) Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• "Làm thế nào để phân biệt triệu chứng của tôi là Parkinson thứ phát hay bệnh Parkinson vô căn?"
• "Các thuốc tôi đang dùng có khả năng là nguyên nhân không? Tôi cần ngừng hoặc thay thế thuốc nào?"
• "Các triệu chứng có thể cải thiện đến mức nào nhờ điều trị (tiên lượng) và tiên lượng sẽ ra sao?"
• "Tôi cần thực hiện những biện pháp nào trong nhà để giảm nguy cơ té ngã?"
• "Tôi cần thực hiện thêm những xét nghiệm nào (chụp hình ảnh não, chọc dò thắt lưng, v.v.)?"

5) Ví dụ các câu hỏi phù hợp theo từng bệnh

• Khi nghi ngờ do thuốc:
  • "Thuốc OOO (tên thuốc) mà tôi đang dùng có thể gây ra các triệu chứng Parkinson không? Nếu ngừng thuốc thì khoảng bao lâu mới có thể cải thiện?"
• Khi nghi ngờ não úng thủy áp lực bình thường (NPH):
  • "Nếu kết quả chụp hình ảnh não hoặc chọc dò thắt lưng gợi ý não úng thủy, trong số các triệu chứng đi lại·nhận thức·tiểu không tự chủ, triệu chứng nào có khả năng cải thiện cao nhất nhờ phẫu thuật đặt shunt? Nguy cơ phẫu thuật như thế nào?"

Hướng dẫn bổ sung: Vì phương pháp điều trị và tiên lượng khác nhau đáng kể tùy theo nguyên nhân, vui lòng mang theo danh sách thuốc đang dùng và kết quả chụp hình ảnh não nếu có thể, đồng thời tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa thần kinh.