Trầm cảm

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Trầm cảm là tình trạng chức năng tâm thần nói chung, bao gồm khí sắc, suy nghĩ, động lực, giấc ngủ, ăn uống và hoạt động, bị suy giảm kéo dài, gây cản trở đáng kể cho sinh hoạt hằng ngày. Tình trạng này cần được phân biệt với cảm giác buồn bã bình thường trong thời gian ngắn.
• Nguyên nhân và sinh bệnh học (tóm tắt): Sự bất thường của các chất dẫn truyền thần kinh (serotonin, norepinephrine, GABA, v.v.) và hormone (chẳng hạn như trục HPA), thay đổi nhịp sinh học, khuynh hướng di truyền và căng thẳng từ môi trường (mất mát, vấn đề kinh tế, v.v.) cùng phối hợp tác động.
• Triệu chứng chính: Bao gồm khí sắc trầm buồn kéo dài từ 2 tuần trở lên hoặc mất hứng thú, mất niềm vui, cùng với thay đổi cảm giác thèm ăn (giảm/tăng), mất ngủ/ngủ quá nhiều, giảm năng lượng, chậm chạp hoặc kích động tâm thần-vận động, cảm giác tội lỗi/vô giá trị, giảm khả năng tập trung và ý nghĩ tự sát lặp đi lặp lại. Một số người có thể bị ảo giác, hoang tưởng (đặc điểm loạn thần) hoặc thay đổi khí sắc trong ngày (ví dụ: cải thiện vào buổi chiều).
• Điểm cốt lõi trong chẩn đoán (tóm tắt): Theo tiêu chuẩn DSM, cân nhắc chẩn đoán trầm cảm khi có từ 5 triệu chứng trở lên trong 9 triệu chứng (bao gồm ít nhất một trong hai triệu chứng là khí sắc trầm buồn hoặc mất hứng thú), kéo dài từ 2 tuần trở lên và gây ảnh hưởng đến chức năng sinh hoạt.
• Dấu hiệu cấp cứu: Khi có kế hoạch hoặc ý nghĩ tự sát cụ thể, rối loạn ăn uống hoặc giấc ngủ nghiêm trọng, hay kèm ảo giác/hoang tưởng, cần được đánh giá và điều trị ngay lập tức.

Phương pháp điều trị

• Điều trị bằng thuốc
  • Thuốc tiêu biểu: SSRI, SNRI và các nhóm khác (thuốc chống trầm cảm ba vòng, MAOI được sử dụng trong một số tình huống cụ thể). Hiệu quả thường bắt đầu xuất hiện sau 2–3 tuần dùng thuốc và đánh giá đáp ứng đầy đủ vào tuần thứ 4–6.
  • Thời gian duy trì: Duy trì ít nhất 6 tháng sau khi các triệu chứng cải thiện (có thể được khuyến nghị lâu hơn tùy theo nguy cơ tái phát).
  • Hiệu quả và tác dụng phụ: Khoảng 2/3 tổng số bệnh nhân có đáp ứng với thuốc chống trầm cảm. Có thể xảy ra các tác dụng phụ như buồn nôn, mất ngủ hoặc buồn ngủ, rối loạn chức năng tình dục và thay đổi cân nặng. Việc ngừng thuốc phải tuân theo chỉ định của bác sĩ.
• Tâm lý trị liệu
  • Liệu pháp nhận thức hành vi (CBT), liệu pháp liên cá nhân (IPT), v.v. có hiệu quả trong kiểm soát triệu chứng và phòng ngừa tái phát.
• Điều trị bằng thủ thuật
  • Liệu pháp sốc điện (ECT): Rất hiệu quả và có thể kỳ vọng tác dụng nhanh trong trường hợp nguy cơ tự sát cao, cần hồi phục nhanh về thể chất hoặc không đáp ứng với thuốc.
  • Kích thích từ xuyên sọ lặp lại (rTMS): Là phương pháp kích thích não không xâm lấn, đã ghi nhận hiệu quả ở một số bệnh nhân.
• Quản lý lối sống
  • Duy trì giờ ngủ và thức đều đặn, tập thể dục phù hợp, ăn uống cân bằng, tránh rượu và ma túy, quản lý căng thẳng và tăng cường hỗ trợ xã hội.
• Lưu ý
  • Cần theo dõi chặt chẽ vì nguy cơ xuất hiện hoặc gia tăng ý nghĩ và hành vi tự sát có thể xảy ra trong giai đoạn đầu điều trị.
  • Cần kiểm tra tương tác thuốc (đặc biệt là MAOI và các thuốc làm tăng serotonin) cũng như các bệnh lý thực thể cụ thể (chẳng hạn như bệnh tuyến giáp).
  • Ở các nhóm đặc biệt như phụ nữ mang thai hoặc cho con bú, người mắc bệnh tim mạch và người cao tuổi, cần lựa chọn thuốc và điều chỉnh liều lượng phù hợp.
• Nguy cơ biến chứng: Tự sát, suy giảm chức năng xã hội và nghề nghiệp do bệnh trở thành mạn tính, các biến chứng thực thể (chẳng hạn như suy dinh dưỡng).

Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

• Những thứ cần chuẩn bị và các mục cần xác nhận
  • Danh sách và liều lượng các thuốc hiện đang sử dụng (bao gồm thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn, thuốc Đông y và thực phẩm bổ sung)
  • Ngày bắt đầu và diễn biến triệu chứng (bắt đầu từ khi nào, đã thay đổi theo xu hướng nào)
  • Ghi chép những thay đổi về giấc ngủ và cảm giác thèm ăn (ví dụ: thời lượng ngủ và lượng thức ăn trong 2 tuần gần đây)
  • Có hay không có ý nghĩ tự sát và mức độ cụ thể (kế hoạch, phương tiện, tiền sử từng cố gắng tự sát hay chưa)
  • Tiền sử chẩn đoán, điều trị và nhập viện tâm thần, tiền sử gia đình (trầm cảm, tự sát)
  • Các sự kiện gây căng thẳng gần đây (mất mát, mất việc, v.v.) và việc sử dụng rượu hoặc ma túy
  • Kết quả xét nghiệm hiện có (xét nghiệm máu, xét nghiệm hình ảnh) hoặc các tài liệu xét nghiệm đang có
  • Phụ nữ: Khả năng mang thai, tình trạng cho con bú và tiền sử kinh nguyệt
• Ví dụ câu hỏi nên ghi chú trước để hỏi khi khám ngoại trú (dành cho bệnh nhân)
  • "Các triệu chứng bắt đầu từ khi nào và nặng hơn vào thời điểm nào trong ngày?"
  • "Gần đây bạn có từng nghĩ đến việc tự làm hại bản thân hoặc tự sát không? Bạn có kế hoạch hoặc đã chuẩn bị gì chưa?"
  • "Hiện bạn đang dùng những thuốc nào và với liều lượng bao nhiêu?"

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• "Hiệu quả dự kiến của phương pháp điều trị (thuốc/tâm lý trị liệu) mà bác sĩ khuyến nghị sẽ bắt đầu xuất hiện vào khoảng khi nào và có thể kỳ vọng ở mức độ nào?"
• "Các tác dụng phụ thường gặp của thuốc được kê đơn và cách xử trí khi xảy ra là gì?"
• "Nếu muốn ngừng điều trị thì cần thực hiện như thế nào? Cần lưu ý gì khi ngừng điều trị?"
• "Trong sinh hoạt hằng ngày (lái xe, uống rượu, công việc, v.v.), cần chú ý những gì?"
• "Để phòng ngừa tái phát, bác sĩ khuyến nghị những thói quen sinh hoạt và kế hoạch theo dõi nào?"

Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• "Các triệu chứng của tôi có thuộc chỉ định ECT hoặc rTMS không? Ưu điểm, nhược điểm và tác dụng phụ của các phương pháp điều trị đó là gì?"
• "Tôi đang mang thai hoặc cho con bú, có thể dùng thuốc chống trầm cảm không? Phương pháp điều trị thay thế (phương pháp không dùng thuốc) nào là phù hợp?"