Rối loạn stress sau sang chấn

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Tên bệnh: Rối loạn căng thẳng sau sang chấn (Post‑traumatic stress disorder, PTSD) — đây là thuật ngữ có cơ sở y khoa.
• Nguyên nhân: Xảy ra sau khi trực tiếp trải qua hoặc chứng kiến một sự kiện sang chấn đe dọa tính mạng hoặc gây chấn động nghiêm trọng về thể chất·tinh thần (chiến tranh, bạo lực, hiếp dâm, tai nạn giao thông, thiên tai, v.v.). Ngoài bản thân sang chấn, các yếu tố phức tạp như tính dễ tổn thương di truyền, sang chấn thời thơ ấu, yếu tố tính cách, thiếu sự hỗ trợ xã hội và uống rượu quá mức cũng tham gia vào quá trình này.
• Sinh lý bệnh (tóm tắt): Đã có báo cáo về những bất thường của các chất dẫn truyền thần kinh liên quan đến stress (norepinephrine, dopamine, serotonin), trục HPA và mối liên quan với thụ thể benzodiazepine; sự cố định bất thường của ký ức sang chấn và tình trạng tăng cảnh giác là những yếu tố sinh lý bệnh cốt lõi.
• Các triệu chứng chính (nhóm triệu chứng cốt lõi về chẩn đoán):
  1. Tái trải nghiệm sang chấn (ác mộng, ký ức·hồi tưởng xâm nhập, hồi tưởng chớp nhoáng)
  2. Né tránh hoặc tê liệt cảm xúc trước các kích thích liên quan đến sang chấn (né tránh địa điểm·con người·suy nghĩ, cảm xúc cùn mòn)
  3. Tăng cảnh giác (phản ứng quá mức, kích thích quá mức, rối loạn giấc ngủ, giảm khả năng tập trung, dễ giật mình)
• Tiêu chuẩn chẩn đoán (khái quát): Sau khi tiếp xúc với sang chấn, các nhóm triệu chứng trên (tái trải nghiệm, né tránh, tăng cảnh giác, v.v.) xuất hiện, kéo dài ít nhất 1 tháng và gây suy giảm đáng kể chức năng sinh hoạt hằng ngày. Các công cụ hỗ trợ chẩn đoán gồm PCL‑5 (bảng câu hỏi tự đánh giá), CAPS‑5 (phỏng vấn lâm sàng có cấu trúc), v.v.

Phương pháp điều trị

• Tâm lý trị liệu (khuyến cáo hàng đầu)
  • Ưu tiên các phương pháp điều trị tập trung vào sang chấn như liệu pháp nhận thức hành vi tập trung vào sang chấn (TF‑CBT), liệu pháp dựa trên phơi nhiễm (phơi nhiễm kéo dài và có kiểm soát), EMDR (giải mẫn cảm và tái xử lý bằng chuyển động mắt), v.v. Số buổi và thời gian điều trị được điều chỉnh tùy theo triệu chứng và đáp ứng.
  • Can thiệp khủng hoảng và tư vấn hỗ trợ có ý nghĩa quan trọng trong việc ổn định ban đầu. Khuyến cáo tăng cường sự hỗ trợ từ gia đình·xã hội.
• Điều trị bằng thuốc
  • Hàng đầu: thuốc ức chế tái hấp thu serotonin có chọn lọc (SSRI) — ví dụ: sertraline, paroxetine (cân nhắc tình trạng được cấp phép tại Hàn Quốc).
  • Thay thế/hỗ trợ: đã ghi nhận hiệu quả với một số thuốc như SNRI (ví dụ: venlafaxine).
  • Điều trị triệu chứng: Có thể cân nhắc dùng thuốc ngủ hoặc thuốc chống lo âu liều thấp trong thời gian ngắn để điều trị mất ngủ·lo âu, nhưng không khuyến cáo sử dụng benzodiazepine dài hạn (do lo ngại lệ thuộc·làm nặng thêm triệu chứng).
  • Thời gian điều trị: Khuyến cáo sử dụng tối thiểu 8–12 tuần để theo dõi hiệu quả; nếu có đáp ứng, thông thường cân nhắc tiếp tục điều trị từ 6–12 tháng trở lên.
• Các can thiệp khác
  • Khi tình trạng kháng trị nặng·bệnh đồng mắc (ví dụ: trầm cảm nặng, nguy cơ tự gây thương tích), cần điều trị nội trú hoặc can thiệp đa chuyên khoa.
  • Liệu pháp bổ trợ: tập thể dục, vệ sinh giấc ngủ, kiểm soát stress (luyện tập thư giãn, chánh niệm, v.v.).
• Lưu ý (khi điều trị·tự chăm sóc)
  • Khi xuất hiện dấu hiệu nguy cơ tự gây thương tích·tự sát (ý nghĩ tự gây thương tích, kế hoạch, v.v.), cần lập tức liên hệ với chuyên gia hoặc đến phòng cấp cứu.
  • Lạm dụng rượu·ma túy làm nặng thêm triệu chứng, vì vậy khuyến cáo ngừng sử dụng.
  • Khi tiến hành liệu pháp dựa trên phơi nhiễm, triệu chứng có thể tạm thời nặng lên — bác sĩ trị liệu cần xây dựng kế hoạch an toàn và phương pháp tiếp cận từng bước.
• Nguy cơ biến chứng
  • Rối loạn trầm cảm chủ yếu, các rối loạn lo âu khác, lạm dụng chất, suy giảm chức năng quan hệ giữa người với người·nghề nghiệp, suy giảm chất lượng cuộc sống do bệnh trở thành mạn tính, v.v.

Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng và thông tin cần cung cấp
  • Danh sách các thuốc hiện đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn·OTC·thuốc y học cổ truyền Hàn Quốc·thực phẩm bổ sung)
  • Hồ sơ chẩn đoán và điều trị tâm thần·nội khoa trước đây, hồ sơ về đáp ứng và tác dụng phụ của các thuốc đã dùng trước đó
  • Thời điểm bắt đầu triệu chứng (bao gồm ngày xảy ra sang chấn), nhật ký về biểu hiện và thay đổi của triệu chứng (số lần gặp ác mộng, tần suất hồi tưởng, tình huống né tránh, v.v.)
  • Kiểu ngủ, tiền sử sử dụng rượu·ma túy, việc có hay không có ý nghĩ tự gây thương tích·tự sát và tình trạng an toàn gần đây
  • Sự hỗ trợ xã hội (tình hình gia đình·công việc) và các yếu tố gây stress trong cuộc sống
• Các câu hỏi nên suy nghĩ trước tại buổi khám ngoại trú (ví dụ)
  • Thời điểm gần đây triệu chứng nặng lên và yếu tố khởi phát là gì?
  • Gần đây có thay đổi về giấc ngủ·ăn uống·việc sử dụng thuốc không?

Ví dụ về các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• "Thời gian điều trị dự kiến của bệnh này là khoảng bao lâu và sẽ bắt đầu bằng phương pháp điều trị nào?"
• "Dựa trên các thuốc tôi đang dùng (hoặc bệnh nền hiện có), loại thuốc nào an toàn? Có những tác dụng phụ nào?"
• "Các triệu chứng có thể tạm thời nặng lên trong quá trình điều trị không? Nếu xảy ra thì tôi nên ứng phó như thế nào?"
• "Khi có dấu hiệu nguy cơ tự gây thương tích hoặc tự sát, tôi cần thực hiện hành động nào?"

Ví dụ về các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• "Liệu pháp tâm lý dựa trên phơi nhiễm (ví dụ: TF‑CBT, EMDR) có phù hợp với trường hợp của tôi không? Những lợi ích và nguy cơ dự kiến là gì?"
• "Bác sĩ có thể khuyến nghị loại thuốc hoặc phương pháp không dùng thuốc nào đặc biệt hữu ích cho rối loạn giấc ngủ và các triệu chứng tăng cảnh giác không?"