Sa sút trí tuệ liên quan đến rượu

Mô tả bệnh (nguyên nhân và sinh lý bệnh, triệu chứng chính)

• Định nghĩa: Sa sút trí tuệ liên quan đến rượu (Alcohol-related dementia) là tình trạng chức năng nhận thức bị tổn thương kéo dài, gây ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày, do uống rượu quá mức trong thời gian dài cùng với thiếu dinh dưỡng, suy giảm chức năng gan và độc tính trực tiếp của rượu.
• Nguyên nhân và sinh lý bệnh:
  • Độc tính thần kinh trực tiếp do phơi nhiễm rượu mạn tính gây tổn thương tế bào thần kinh và teo não ở hồi hải mã, thùy trán, v.v.
  • Khi hội chứng Wernicke–Korsakoff xảy ra do thiếu thiamine (vitamin B1) kéo dài, tình trạng rối loạn trí nhớ thực thể nghiêm trọng có thể còn tồn tại.
  • Suy giảm chức năng não do chuyển hóa bởi bệnh não gan (khi kèm suy gan) gây ra hoặc làm nặng thêm rối loạn nhận thức.
  • Chấn thương lặp đi lặp lại (ngã, chấn thương sọ não) và các vấn đề mạch máu não bán cấp mạn tính cũng góp phần gây bệnh.
• Triệu chứng chính:
  • Suy giảm trí nhớ (đặc biệt là rối loạn trí nhớ gần), giảm khả năng học tập
  • Suy giảm chức năng điều hành (rối loạn lập kế hoạch, phán đoán và kiểm soát xung động → thay đổi tính cách, hung hăng, v.v.)
  • Tiền sử bị “blackout” (mất nhớ các sự kiện sau khi uống rượu)
  • Mất điều hòa dáng đi, run, rối loạn vận động mắt (triệu chứng liên quan đến Wernicke), suy giảm ý thức (khi có bệnh não gan)
  • Suy giảm khả năng thực hiện các hoạt động sinh hoạt hằng ngày (khó quản lý tài chính, duy trì các mối quan hệ xã hội, vệ sinh cá nhân, v.v.)

Phương pháp điều trị

• Biện pháp tức thời
  • Kiêng rượu (khuyến cáo tuyệt đối): là phương pháp điều trị quan trọng nhất nhằm ngăn bệnh tiến triển và phục hồi một phần khả năng hồi phục.
  • Khi nghi ngờ Wernicke cấp tính, lập tức tiêm truyền thiamine liều cao (truyền IV theo hướng dẫn của bệnh viện); phải dùng thiamine đồng thời trước khi truyền glucose.
  • Khi xuất hiện triệu chứng cai rượu (lo âu, run, co giật, sảng, v.v.), sử dụng benzodiazepine (ví dụ: lorazepam, diazepam) theo phác đồ kiểm soát cai rượu (như CIWA).
• Điều trị bằng thuốc (quản lý dài hạn)
  • Điều trị lệ thuộc rượu:
    • Việc lựa chọn thuốc hỗ trợ cai rượu bằng thuốc như naltrexone, acamprosate, disulfiram, v.v. cần cân nhắc chức năng gan và các bệnh đi kèm.
  • Bổ sung dinh dưỡng:
    • Bổ sung vitamin B1 (thiamine), folate và các vitamin, chất dinh dưỡng khác.
  • Khi kèm bệnh não gan:
    • Điều trị bằng lactulose, rifaximin, v.v.
• Điều trị không dùng thuốc và phục hồi chức năng
  • Phục hồi nhận thức (hoạt động trị liệu, giáo dục các chiến lược hỗ trợ trí nhớ), rèn luyện các chức năng sinh hoạt hằng ngày
  • Can thiệp tâm lý – xã hội: chương trình điều trị nghiện, tư vấn nhóm và cá nhân, trị liệu gia đình
  • Quản lý an toàn: phòng ngừa té ngã, hạn chế lái xe, ngăn tiếp cận thuốc và rượu
• Phẫu thuật/thủ thuật
  • Khi xảy ra chấn thương liên quan đến rượu (ví dụ: xuất huyết dưới màng cứng), cần được xử trí ngoại khoa thần kinh.
• Lưu ý (trong quá trình điều trị)
  • Khi kèm bệnh gan, việc sử dụng một số thuốc hỗ trợ cai rượu (ví dụ: naltrexone) có thể bị hạn chế.
  • Việc kiểm soát tình trạng cai thuốc và cai rượu cấp tính có thể cần nhập viện và theo dõi.
  • Sử dụng benzodiazepine trong thời gian dài có thể làm suy giảm chức năng nhận thức, vì vậy cần thận trọng khi sử dụng.

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng/thông tin cần chuẩn bị
  • Danh sách tất cả thuốc và thực phẩm bổ sung đang dùng (bao gồm liều lượng và thời gian dùng thuốc)
  • Kết quả xét nghiệm máu và xét nghiệm hình ảnh gần đây (nếu có thể, mang theo phiếu kết quả xét nghiệm)
  • Ghi chép về tiền sử uống rượu: tuổi bắt đầu uống rượu, lượng rượu trung bình mỗi ngày và mỗi tuần, tần suất uống nhiều rượu (uống rượu say), có từng bị blackout hay không, gần đây có uống rượu hay không
  • Tiền sử nhập viện và điều trị cai rượu, tiền sử khám và điều trị tâm thần, nội khoa
  • Ghi chép thay đổi triệu chứng hiện tại (bắt đầu từ khi nào, nặng lên trong tình huống nào, ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày ra sao, v.v.)
  • Thông tin về môi trường sống: người sống cùng, khả năng chăm sóc, nghề nghiệp và việc lái xe
• Các mục cần xác nhận khi đi khám ngoại trú (để chuẩn bị trao đổi với bác sĩ)
  • Gần đây có mất trí nhớ hoặc nguy cơ xảy ra tai nạn (té ngã, lái xe) hay không
  • Giấc ngủ, chế độ ăn, thay đổi cân nặng, bất thường khi đi tiểu và đại tiện của bệnh nhân
  • Có hay không nguy cơ tự gây hại hoặc gây hại cho người khác (tính bạo lực, ý nghĩ tự sát)
• Hướng dẫn về tình huống cấp cứu
  • Khi xảy ra lú lẫn hoặc sảng nghiêm trọng, co giật, suy giảm ý thức, khó thở, chảy máu nghiêm trọng, khuyến cáo đến khoa cấp cứu.

Ví dụ các câu hỏi chung nên hỏi bác sĩ

• Các tác dụng phụ chính và lưu ý của thuốc này (thuốc được kê đơn) là gì?
• Bác sĩ đánh giá khả năng phục hồi của tình trạng rối loạn nhận thức của tôi (tiên lượng) như thế nào?
• Để cai rượu, bác sĩ khuyến nghị những loại thuốc hoặc chương trình nào (nhập viện ngắn hạn, phòng khám điều trị nghiện ngoại trú)?
• Trong sinh hoạt hằng ngày, tôi cần lưu ý những quy tắc an toàn nào (lái xe, làm việc với máy móc, v.v.)?
• Cần thực hiện những xét nghiệm nào (nội khoa, chức năng gan, hình ảnh học thần kinh, đánh giá tâm lý thần kinh), và việc theo dõi định kỳ được tiến hành như thế nào?

Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• Sau khi cai rượu, chức năng nhận thức của tôi (đặc biệt là trí nhớ và chức năng điều hành) có khả năng cải thiện ở mức độ nào và ở những khía cạnh nào? Khoảng thời gian dự kiến để cải thiện là bao lâu?
• Nếu nghi ngờ có triệu chứng Wernicke (bất thường vận động mắt, mất điều hòa dáng đi, lú lẫn), cần lập tức thực hiện điều trị nào tại bệnh viện (như truyền thiamine)? Hướng dẫn xử trí trong tình huống cấp cứu là gì?

Hướng dẫn quan trọng bổ sung

• Một số tổn thương nhận thức có thể cải thiện nhờ cai rượu, dinh dưỡng và điều trị phù hợp, nhưng tổn thương tiến triển trong thời gian dài có thể không hồi phục. Chẩn đoán sớm và can thiệp ngay lập tức ảnh hưởng rất lớn đến tiên lượng.
• Khi xuất hiện các triệu chứng cấp tính (nghi ngờ Wernicke, triệu chứng cai rượu nghiêm trọng, co giật, thay đổi ý thức, v.v.), khuyến cáo lập tức đến khoa cấp cứu.