Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
Rối loạn lưỡng cực (bệnh hưng-trầm cảm) là một rối loạn khí sắc trong đó các giai đoạn hưng cảm (hoặc hưng cảm nhẹ) và các giai đoạn trầm cảm tái diễn. Các nguyên nhân được cho là bao gồm khuynh hướng di truyền, những thay đổi về điều hòa sinh hóa và hormone của hệ thần kinh trung ương, cùng tác động kết hợp của các yếu tố sinh học và tâm lý-xã hội. Về sinh lý bệnh, bệnh có liên quan đến những bất thường của các chất dẫn truyền thần kinh (ví dụ: serotonin, dopamine), trục hạ đồi–tuyến yên–tuyến thượng thận (HPA) và nhịp sinh học, cũng như những thay đổi về cấu trúc và chức năng não.
Triệu chứng chính
- Hưng cảm (hoặc hưng cảm nhẹ): khí sắc hưng phấn, cảm giác vĩ đại (lòng tự trọng tăng), tư duy phi tán (tư duy nhảy cóc/flight of ideas), nói nhiều (lời nói dồn dập), giảm nhu cầu ngủ (chỉ ngủ vài giờ), hoạt động hướng mục tiêu quá mức và hành vi nguy hiểm, bốc đồng (chi tiêu quá mức, lái xe liều lĩnh, hoạt động tình dục quá mức, v.v.), dễ mất tập trung, suy giảm khả năng phán đoán. Trường hợp nặng có thể xuất hiện hoang tưởng và các biểu hiện loạn thần.
- Giai đoạn trầm cảm: tâm trạng trầm buồn, thiếu năng lượng và suy giảm thể lực, thay đổi giấc ngủ (ngủ quá nhiều hoặc mất ngủ), thay đổi cảm giác thèm ăn, tăng nguy cơ có ý nghĩ tự sát và toan tự sát.
- Trong rối loạn lưỡng cực, các giai đoạn bệnh tái diễn; hưng cảm và trầm cảm cũng có thể xuất hiện đồng thời.
Dịch tễ học (tham khảo)
- Tỷ lệ mắc suốt đời: rối loạn lưỡng cực тип I 0,4–1,6%, тип II khoảng 0,5%. Tuổi khởi phát trung bình thường trước 30 tuổi.
Phương pháp điều trị
Điều trị tiêu chuẩn là phối hợp điều trị bằng thuốc và điều trị tâm lý-xã hội, được điều chỉnh tùy theo triệu chứng và dạng giai đoạn bệnh.
Điều trị bằng thuốc
- Thuốc ổn định khí sắc: lithium (tiêu chuẩn trong điều trị duy trì dự phòng), valproate, carbamazepine, lamotrigine (đặc biệt hữu ích trong dự phòng xu hướng trầm cảm).
- Thuốc chống loạn thần (thuốc chống loạn thần không điển hình): olanzapine, risperidone, aripiprazole, quetiapine, v.v. (được sử dụng để điều trị hưng cảm và trạng thái hỗn hợp).
- Thuốc chống trầm cảm: có thể sử dụng trong giai đoạn trầm cảm, nhưng dùng đơn độc có nguy cơ gây khởi phát hưng cảm (chuyển cực), vì vậy thường được phối hợp với thuốc ổn định khí sắc.
- Khác: trong trường hợp kháng trị nặng hoặc tình trạng cấp cứu lâm sàng (nguy cơ tự sát, biến chứng liên quan đến thai kỳ, v.v.), có thể cân nhắc liệu pháp điện co giật (ECT).
Điều trị tâm lý-xã hội và quản lý không dùng thuốc
- Giáo dục tâm lý (hiểu biết về bệnh và cải thiện tuân thủ dùng thuốc), liệu pháp nhận thức-hành vi (CBT), trị liệu gia đình, liệu pháp nhịp điệu xã hội và quan hệ liên cá nhân (IPSRT), v.v.
- Chỉ định nhập viện: nguy cơ tự gây hại hoặc gây hại cho người khác, triệu chứng loạn thần nặng, suy giảm chức năng nghiêm trọng.
Theo dõi và xử trí phản ứng bất lợi
- Lithium: cần kiểm tra nồng độ trong máu (xác nhận phạm vi duy trì bình thường), chức năng thận và chức năng tuyến giáp.
- Valproate và carbamazepine: kiểm tra chức năng gan và tế bào máu; đối với valproate, cần lưu ý nguy cơ dị tật ở phụ nữ trong độ tuổi sinh sản (cân nhắc thay thế khi mang thai).
- Thuốc chống loạn thần: theo dõi cân nặng, đường huyết và lipid (tác dụng bất lợi về chuyển hóa).
Lưu ý
- Không được tự ý ngừng thuốc khi chưa trao đổi với bác sĩ điều trị vì nguy cơ tái phát cao.
- Lạm dụng rượu và ma túy là yếu tố làm bệnh diễn biến xấu hơn.
- Nếu có kế hoạch mang thai hoặc cho con bú, cần trao đổi trước với bác sĩ (nguy cơ khác nhau tùy từng loại thuốc).
Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)
Vật dụng cần chuẩn bị (khuyến nghị mang theo)
- Danh sách tất cả các loại thuốc và thực phẩm bổ sung đang dùng (bao gồm liều lượng và thời gian dùng)
- Giấy chẩn đoán, hồ sơ nhập viện và kết quả xét nghiệm trước đây (nếu có), cùng tiền sử điều trị bằng thuốc
- Ghi chép những thay đổi khí sắc gần đây (ghi hằng ngày về cảm xúc, giấc ngủ, hoạt động và hành vi bốc đồng — nhật ký khí sắc)
- Ghi chú về ý nghĩ tự sát, nguy cơ tự gây hại hoặc các hành vi bốc đồng, nguy hiểm gần đây
- Tiền sử gia đình (rối loạn lưỡng cực, trầm cảm, tâm thần phân liệt, tự sát, v.v.)
- Thông tin về khả năng mang thai hoặc tình trạng tránh thai và cho con bú
Các mục chính cần cho bác sĩ xem khi khám
- Thời điểm bắt đầu và diễn biến của những dao động khí sắc gần đây (từng triệu chứng hưng cảm/trầm cảm)
- Kiểu giấc ngủ (ngủ bao nhiêu giờ, nhu cầu ngủ có thay đổi hay không)
- Hiệu quả của thuốc và trải nghiệm về tác dụng bất lợi
- Có sử dụng rượu hoặc ma túy hay không
- Các yếu tố gây căng thẳng trong cuộc sống và tình trạng hỗ trợ xã hội
Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ
- Hiệu quả mong đợi và các tác dụng bất lợi thường gặp của thuốc (chế phẩm) này là gì?
- Cần kiểm tra nồng độ thuốc trong máu hoặc xét nghiệm máu bao lâu một lần?
- Dự kiến thời gian điều trị là bao lâu, và khi nào có thể ngừng thuốc?
- Những dấu hiệu triệu chứng nào cho thấy cần nhập viện hoặc điều trị cấp cứu?
- Khi có kế hoạch mang thai, lựa chọn thuốc sẽ thay đổi như thế nào?
Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- Các triệu chứng tôi đã biểu hiện gần đây (ví dụ: giảm thời gian ngủ và hoạt động quá mức) có phải là dấu hiệu sớm của hưng cảm không, và có cần điều chỉnh thuốc ngay lập tức không?
- Trước đây tôi từng được điều trị trầm cảm; nếu có tiền sử gia đình thì có nguy cơ chuyển thành rối loạn lưỡng cực. Trong trường hợp này, có khuyến nghị dùng thuốc dự phòng dài hạn (điều trị duy trì) không?