Mất ngôn ngữ

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Tình trạng chức năng ngôn ngữ như nói, hiểu, lặp lại lời nói, gọi tên, đọc và viết bị suy giảm một phần hoặc toàn bộ do tổn thương hoặc bệnh lý não (xảy ra mà không có tổn thương cấu trúc ở miệng hoặc cơ quan phát âm).
• Nguyên nhân chính: Đột quỵ (thường gặp nhất), chấn thương đầu, u não, viêm não, sa sút trí tuệ (bệnh thoái hóa thần kinh), thiếu vitamin, rối loạn nội tiết, v.v. Cần phân biệt với rối loạn giao tiếp do yếu tố tâm lý.
• Tóm tắt bệnh sinh: Tổn thương mạch ngôn ngữ vận động ở thùy trán (đặc biệt là vùng Broca) → rối loạn diễn đạt (phát âm); tổn thương thùy thái dương (vùng Wernicke) → rối loạn hiểu lời người khác; tổn thương bó cung (arcuate fasciculus) → rối loạn lặp lại (nhắc lại lời nói) (mất ngôn ngữ dẫn truyền). Tùy theo phạm vi tổn thương, bệnh được phân loại thành mất ngôn ngữ vận động, mất ngôn ngữ cảm giác, mất ngôn ngữ dẫn truyền, mất ngôn ngữ toàn bộ (hoàn toàn), v.v.
• Triệu chứng chính: Nói không rõ hoặc không thể tạo thành từ hay câu, không hiểu lời người khác, khó gọi tên, rối loạn đọc và viết, không thể lặp lại lời nói. Các triệu chứng đi kèm có thể gồm rối loạn hành vi và nhận thức, thay đổi cảm xúc, trầm cảm và cô lập xã hội.
• Khái quát chẩn đoán (tóm tắt): Kiểm tra ngôn ngữ lâm sàng (6 lĩnh vực: tự nói, hiểu lời, lặp lại lời, gọi tên, đọc, viết), chẩn đoán hình ảnh não (bắt buộc CT/MRI; PET có thể hỗ trợ đánh giá chức năng), kiểm tra chức năng nhận thức, và khi cần xét nghiệm máu, dịch não tủy, điện não đồ.

Phương pháp điều trị và lưu ý

• Điều trị nguyên nhân (ưu tiên): Ưu tiên điều trị tiêu chuẩn đối với bệnh lý nguyên nhân.
  • Đột quỵ: Tái tưới máu trong giai đoạn cấp (khi có chỉ định), kiểm soát yếu tố nguy cơ bằng thuốc chống kết tập tiểu cầu, thuốc chống đông, thuốc hạ lipid, v.v., kiểm soát huyết áp và đái tháo đường, điều chỉnh lối sống.
  • U não: Điều trị ung thư học như phẫu thuật, xạ trị, hóa trị, v.v.
  • Viêm não: Điều trị nhiễm trùng bằng thuốc kháng virus, v.v.
  • Rối loạn chuyển hóa và thiếu hụt dinh dưỡng: Bổ sung dinh dưỡng (ví dụ: vitamin) và điều trị nội khoa.
  • Liên quan đến sa sút trí tuệ: Thuốc điều trị sa sút trí tuệ và phục hồi nhận thức.
• Phục hồi ngôn ngữ (Speech-language therapy)
  • Trị liệu ngôn ngữ sớm, chuyên sâu và được cá nhân hóa có vai trò quan trọng trong cải thiện tiên lượng. Không chỉ bao gồm luyện nói mà còn có luyện hiểu, diễn giải lại và các kỹ năng giao tiếp thay thế (hình ảnh, cử chỉ, thiết bị hỗ trợ).
  • Khuyến nghị giáo dục gia đình và điều chỉnh môi trường (nói chậm, dùng câu đơn giản, hỗ trợ bằng hình ảnh).
• Điều trị hỗ trợ và can thiệp
  • Các phương pháp kích thích thần kinh (kích thích dòng điện một chiều xuyên sọ tDCS, kích thích từ xuyên sọ lặp lại rTMS) có thể giúp cải thiện chức năng ngôn ngữ ở một số bệnh nhân, nhưng có sự khác biệt giữa các cá nhân và bằng chứng còn hạn chế.
  • Sử dụng thiết bị và ứng dụng giao tiếp tăng cường và thay thế (AAC).
• Điều trị bằng thuốc
  • Không có thuốc nào có thể phục hồi hoàn toàn tình trạng mất ngôn ngữ. Điều trị bằng thuốc đối với bệnh nguyên nhân và bệnh đi kèm (ví dụ: sa sút trí tuệ) có thể giúp kiểm soát triệu chứng.
  • Một số thuốc (ví dụ: thuốc chủ vận dopamine, v.v.) đã được nghiên cứu, nhưng chưa được khuyến cáo phổ biến như điều trị tiêu chuẩn.
• Lưu ý và nguy cơ biến chứng
  • Nếu khởi phát cấp tính kèm các triệu chứng đột quỵ (liệt một bên, đau đầu dữ dội, thay đổi ý thức), cần điều trị cấp cứu ngay lập tức.
  • Có thể xảy ra cô lập xã hội và trầm cảm, căng thẳng do khó giao tiếp, suy giảm chức năng lâu dài nếu phục hồi chức năng bị trì hoãn.
  • Nếu kèm khó nuốt, cần đánh giá nuốt vì có nguy cơ viêm phổi hít (cũng có trường hợp không bị rối loạn nuốt do bản thân chứng mất ngôn ngữ).
• Khuyến nghị tự chăm sóc
  • Kiểm soát các yếu tố nguy cơ đột quỵ như huyết áp, đường huyết, lipid, cân nặng, bỏ thuốc lá và tập thể dục phù hợp.
  • Tích cực tham gia trị liệu ngôn ngữ, luyện tập trong sinh hoạt hằng ngày cùng gia đình (nói chậm, dùng câu ngắn, sử dụng tài liệu trực quan).
  • Khám theo dõi định kỳ và kiểm tra kế hoạch phục hồi chức năng.

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng cần chuẩn bị:
  • Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn, không kê đơn và thực phẩm bổ sung)
  • Tóm tắt tiền sử bệnh và tiền sử phẫu thuật
  • Kết quả xét nghiệm gần đây và hình ảnh hoặc báo cáo chẩn đoán hình ảnh não (CT/MRI), nếu có thể
  • Ghi chú về thời điểm xuất hiện và diễn biến triệu chứng (bắt đầu từ khi nào, đột ngột/tiến triển, xu hướng cải thiện hoặc nặng lên)
  • Các ví dụ về vấn đề giao tiếp gặp phải trong sinh hoạt hằng ngày (bản ghi âm hoặc đoạn văn/tin nhắn ngắn)
  • Khuyến nghị có người chăm sóc hoặc thành viên gia đình đi cùng (giúp quan sát triệu chứng và bổ sung bệnh sử)
• Những điều cần báo cho nhân viên y tế trước khi đến khám ngoại trú:
  • Khởi phát cấp tính (đột ngột bị rối loạn nói hoặc hiểu) có thể là tình trạng cấp cứu — khuyến cáo đến ngay phòng cấp cứu
  • Sốt hoặc dấu hiệu nhiễm trùng gần đây/có đang dùng thuốc chống đông hay không (cần đánh giá nguy cơ chảy máu)
• Thông tin chính nhân viên y tế sẽ hỏi khi khám (chuẩn bị trước sẽ giúp việc khám hiệu quả hơn):
  • Thời điểm bắt đầu và diễn biến triệu chứng (đột ngột hay tiến triển)
  • Triệu chứng đi kèm (yếu một bên tay chân, rối loạn cảm giác, rối loạn thị trường, giảm ý thức, khó nuốt)
  • Lối sống (hút thuốc, uống rượu, tập thể dục, bệnh nền)

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• "Bác sĩ nghi ngờ nguyên nhân gây mất ngôn ngữ của tôi là gì? Tôi cần làm thêm những xét nghiệm nào?"
• "Tình trạng mất ngôn ngữ của tôi thuộc loại nào (Broca, Wernicke, dẫn truyền, toàn bộ)? Tiên lượng như thế nào?"
• "Thời điểm bắt đầu và tần suất điều trị phục hồi ngôn ngữ được khuyến nghị (số buổi mỗi tuần, thời gian điều trị) như thế nào?"
• "Thuốc có thể giúp ích ở những mặt nào? Tác dụng phụ của thuốc là gì?"
• "Tôi có cần đánh giá khả năng nuốt không, và cần lưu ý gì khi ăn uống?"
• "Khoảng khi nào tôi có thể trở lại các hoạt động hằng ngày (lái xe, đi làm, v.v.)?"

Ví dụ câu hỏi tùy theo bệnh

• "Bác sĩ có thể giải thích vị trí tổn thương trên hình ảnh chẩn đoán não (CT/MRI) và vị trí đó liên quan như thế nào đến biểu hiện rối loạn ngôn ngữ của tôi (nói so với hiểu) không?"
• "Trong số các chương trình phục hồi ngôn ngữ mà tôi có thể sử dụng (phục hồi chuyên sâu, chương trình tại nhà, thiết bị giao tiếp tăng cường và thay thế, v.v.), chương trình nào được khuyến nghị? Nên đặt mục tiêu ban đầu và phạm vi hồi phục kỳ vọng như thế nào?"