Chứng cuồng ăn tâm thần

Chứng cuồng ăn–nôn (Bulimia nervosa)

1) Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Tóm tắt định nghĩa: Đây là một rối loạn ăn uống trong đó tình trạng ăn vô độ lặp đi lặp lại (ăn một lượng lớn thức ăn trong thời gian ngắn và mất kiểm soát) cùng với các hành vi bù trừ nhằm ngăn tăng cân (tự gây nôn, lạm dụng thuốc nhuận tràng·thuốc lợi tiểu, tập thể dục quá mức, v.v.) diễn ra lặp lại.
• Nguyên nhân: Đa yếu tố (khuynh hướng di truyền, bất thường trong hệ thống thèm ăn·khen thưởng của não, yếu tố tâm lý–xã hội·căng thẳng, tính dễ tổn thương về nhân cách·tính bốc đồng, lo âu·trầm cảm·sử dụng chất đi kèm, v.v.). Chưa xác định được một nguyên nhân đơn lẻ chính xác.
• Sinh lý bệnh (tóm tắt): Bất thường về chức năng của các mạch thần kinh liên quan đến kiểm soát khen thưởng·xung động (hệ thống khen thưởng·ức chế), cùng với vấn đề về căng thẳng·điều hòa cảm xúc, tạo ra vòng luẩn quẩn ăn vô độ → lo âu/xấu hổ → hành vi bù trừ (như nôn ói) lặp đi lặp lại.
• Triệu chứng chính:
  • Ăn vô độ lặp đi lặp lại (cảm giác mất kiểm soát)
  • Tăng cân là mục tiêu chính, nhưng cân nặng thực tế thường nằm trong giới hạn bình thường
  • Hành vi bù trừ: tự gây nôn, lạm dụng thuốc nhuận tràng·thuốc thụt·thuốc lợi tiểu, tập thể dục quá mức, v.v.
  • Triệu chứng cơ thể: đau bụng, nôn ói, mòn răng·bệnh nha chu, tổn thương họng·thực quản, mất nước·rối loạn điện giải (như hạ kali máu), có khả năng loạn nhịp tim
  • Rối loạn tâm thần đi kèm: trầm cảm·lo âu·rối loạn kiểm soát xung động·rối loạn sử dụng chất, v.v.

2) Phương pháp điều trị và những điểm cần lưu ý

• Điều trị tiêu chuẩn
  • Tâm lý trị liệu: Liệu pháp nhận thức–hành vi (CBT-E, liệu pháp tập trung vào việc ăn vô độ·hành vi bù trừ) là phương pháp điều trị được khuyến cáo hàng đầu. Các phương pháp thay thế như liệu pháp liên cá nhân (IPT) cũng được sử dụng.
  • Điều trị dinh dưỡng: Lập kế hoạch ăn uống có cấu trúc cùng chuyên gia dinh dưỡng (các bữa ăn·bữa phụ đều đặn), giáo dục dinh dưỡng và điều chỉnh cân nặng·mô hình ăn uống.
  • Điều trị bằng thuốc: SSRI (đặc biệt là fluoxetine, ví dụ: fluoxetine, liều cao, ví dụ: 60 mg/ngày, có bằng chứng về việc làm giảm các triệu chứng lâm sàng). Các thuốc chống trầm cảm khác·thuốc chống co giật (ví dụ: topiramate) được báo cáo là có hiệu quả ở một số người, nhưng cần cân nhắc tác dụng phụ.
  • Điều trị phối hợp: Khuyến cáo kết hợp tâm lý trị liệu + quản lý dinh dưỡng + dùng thuốc khi cần.
• Chỉ định nhập viện chăm sóc đặc biệt
  • Rối loạn điện giải nghiêm trọng (ví dụ: hạ kali máu nặng), loạn nhịp tim, mất nước nặng, nghi ngờ xuất huyết·thủng do nôn ói lặp đi lặp lại, nguy cơ tự gây thương tích·tự sát cao, suy giảm nghiêm trọng về cân nặng·chức năng không thể kiểm soát bằng điều trị ngoại trú.
• Quản lý sinh hoạt·lưu ý khi tự chăm sóc
  • Ăn uống đều đặn (không bỏ bữa), tránh các tình huống·cám dỗ gây ăn vô độ, luyện tập các chiến lược thay thế cho hành vi tống xuất (nôn ói·dùng thuốc nhuận tràng) (trì hoãn·kỹ năng ứng phó)
  • Không đánh răng ngay sau khi nôn (để tránh tổn thương men răng), nên súc miệng bằng nước hoặc dung dịch fluoride
  • Ngừng lạm dụng thuốc nhuận tràng·thuốc lợi tiểu·thuốc thụt; khi ngừng từ từ cần có sự giám sát y tế
  • Điều chỉnh việc tập thể dục: Không tập thể dục quá mức (tuân thủ lượng được bác sĩ khuyến cáo)
• Biến chứng (điểm cần lưu ý)
  • Mất cân bằng điện giải (như hạ kali máu) → nguy cơ loạn nhịp tim·ngừng tim
  • Tổn thương niêm mạc thực quản, rách Mallory–Weiss (xuất huyết do nôn ói), thủng đường tiêu hóa (hiếm gặp nhưng nghiêm trọng)
  • Mòn·sâu răng, tổn thương miệng·họng
  • Viêm tụy, suy thận, táo bón mạn tính (sau khi lạm dụng thuốc nhuận tràng)
  • Tăng nguy cơ tự sát và khả năng kèm theo các bệnh lý tâm thần
• Tiên lượng: Một số trường hợp có thể tự khỏi, nhưng vẫn có khả năng tái phát. Nếu không điều trị, bệnh có thể xấu đi về lâu dài; khi được điều trị, khoảng một nửa số người được báo cáo là có cải thiện. Cần theo dõi liên tục và quản lý tái phát.

3) Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm vật dụng cần chuẩn bị·ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng cần mang theo
  • Danh sách tất cả thuốc·thực phẩm bổ sung·thuốc thảo dược đang sử dụng (tên·liều lượng·thời gian dùng)
  • Ghi chép cân nặng gần đây và thay đổi cân nặng (nếu có thể, ghi ngày·số đo)
  • Ghi lại tần suất ăn vô độ·tống xuất (nôn ói·thuốc nhuận tràng·thuốc lợi tiểu·tập thể dục) (theo khoảng thời gian 1 tuần–1 tháng gần đây)
  • Thời điểm bắt đầu triệu chứng và các yếu tố khởi phát (căng thẳng, mô hình ăn uống, v.v.)
  • Bản sao kết quả xét nghiệm trước đây (xét nghiệm máu, ECG, hồ sơ nhập viện, v.v.) (nếu có)
  • Tiền sử điều trị·dùng thuốc tâm thần và tiền sử gia đình (trầm cảm, rối loạn ăn uống, v.v.)
  • Ghi lại việc gần đây có ý nghĩ tự sát·tự gây thương tích hay không (nhất định phải báo cho bác sĩ)
• Tài liệu có thể cho bác sĩ xem khi khám ngoại trú
  • Nhật ký ăn uống/cảm xúc (ghi chú ngắn hằng ngày), ảnh gần đây (giúp giải thích những thay đổi của cơ thể)
• Các xét nghiệm cơ bản cần thực hiện trước khi khám ngoại trú (tuân theo khuyến cáo của bác sĩ)
  • Xét nghiệm máu: điện giải (đặc biệt K+, Na+), chức năng thận·gan, đường huyết, CBC
  • ECG (đánh giá rối loạn điện giải·nguy cơ loạn nhịp tim)
  • Khi cần, đánh giá nha khoa, chẩn đoán hình ảnh ổ bụng hoặc nội soi (khi nghi ngờ xuất huyết·thủng)
• Các câu hỏi nên hỏi khi khám ngoại trú (để chuẩn bị)
  • “Tần suất ăn vô độ·nôn ói mà tôi ghi lại hiện có ở mức nguy hiểm không?”
  • “Tôi cần thực hiện những xét nghiệm nào (máu·điện tâm đồ), và dựa trên kết quả thì khi nào tôi cần nhập viện?”

4) Ví dụ các câu hỏi chung nên hỏi bác sĩ

• Tác dụng phụ thường gặp và tác dụng phụ nghiêm trọng của thuốc này (thuốc được khuyến nghị) là gì?
• Tiên lượng trong trường hợp của tôi được dự đoán như thế nào? Thời gian điều trị và nguy cơ tái phát ở mức nào?
• Trong sinh hoạt hằng ngày (ăn uống·tập thể dục·công việc·quan hệ xã hội), tôi cần đặc biệt lưu ý những điểm nào?
• Tiêu chuẩn cần điều trị nội trú là gì?

5) Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• Bác sĩ sẽ theo dõi và xử trí như thế nào đối với rối loạn điện giải và nguy cơ tim (loạn nhịp tim) do sử dụng thuốc nhuận tràng·nôn ói?
• Tôi bị tổn thương răng·miệng do nôn ói. Tôi nên được điều trị nha khoa hoặc thực hiện các biện pháp phòng ngừa vào thời điểm nào và theo cách nào?

(Nếu cần, việc in hoặc ghi chú các câu hỏi trên để cùng kiểm tra với bác sĩ khi khám sẽ giúp buổi khám hiệu quả hơn.)

---

Lưu ý: Thông tin này là thông tin y tế chung; việc chẩn đoán·điều trị nhất định phải được quyết định thông qua tư vấn của bác sĩ chuyên khoa.