Rối loạn giấc ngủ (Sleep Disorder)
1) Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Tình trạng chức năng hằng ngày bị suy giảm do gặp vấn đề về thời lượng, chất lượng hoặc chu kỳ giấc ngủ. Bao gồm chứng mất ngủ, ngủ quá nhiều (chứng ngủ rũ/buồn ngủ ban ngày quá mức), ngưng thở khi ngủ, chứng ngủ rũ, chứng ký sinh giấc ngủ (hoảng sợ khi ngủ, mộng du, rối loạn hành vi trong giấc ngủ REM, v.v.).
- Nguyên nhân và sinh lý bệnh: Căng thẳng, lão hóa, thói quen ngủ không điều độ·làm việc theo ca, thuốc và chất (caffeine, rượu, thuốc giảm đau, v.v.), bệnh lý cơ thể (bệnh hô hấp, nội tiết, bệnh gây đau), bệnh tâm thần (trầm cảm, lo âu), bệnh thần kinh (chứng ngủ rũ, bất thường giấc ngủ REM), yếu tố giải phẫu (béo phì, vẹo vách ngăn mũi, v.v.). Các cơ chế chính là rối loạn điều hòa bình thường của các giai đoạn ngủ (REM/Non‑REM) hoặc tình trạng tắc nghẽn đường thở gây thiếu oxy/thức giấc thường xuyên.
- Triệu chứng chính: Khó đi vào giấc ngủ vào ban đêm, thường xuyên thức giấc hoặc khó duy trì giấc ngủ liên tục, buồn ngủ quá mức vào ban ngày, ngáy·ngừng thở tạm thời (ngưng thở khi ngủ), cơn mất trương lực cơ (chứng ngủ rũ), lú lẫn do hoảng sợ ban đêm (hoảng sợ khi ngủ), đi lại khi đang ngủ (mộng du), ảo giác khi sắp ngủ/bắt đầu ngủ, liệt khi ngủ, các hành vi liên quan đến giấc mơ do hành vi trong giấc ngủ REM (có nguy cơ gây thương tích cho người khác hoặc bản thân), v.v.
2) Phương pháp điều trị và lưu ý
- Điều trị không dùng thuốc (khuyến nghị hàng đầu ở mọi loại bệnh)
- Cải thiện vệ sinh giấc ngủ: duy trì giờ ngủ/thức đều đặn, giữ phòng ngủ tối và yên tĩnh, chỉ sử dụng giường cho việc ngủ, hạn chế sử dụng màn hình trước khi ngủ, tránh caffeine·nicotine·rượu, không tập thể dục gắng sức ngay trước khi ngủ.
- Liệu pháp nhận thức hành vi (đặc biệt là CBT‑I trong chứng mất ngủ mạn tính): giúp giảm sự phụ thuộc vào thuốc ngủ và mang lại hiệu quả lâu dài.
- Hạn chế thời gian ngủ·kiểm soát kích thích·kỹ thuật thư giãn, v.v.
- Điều trị chẩn đoán·điều trị đặc hiệu
- Ngưng thở khi ngủ (OSA): giảm cân, nằm nghiêng, dụng cụ miệng (dụng cụ đưa hàm dưới ra trước), máy áp lực dương liên tục đường thở (CPAP) là các phương pháp điều trị hàng đầu. Khi có vấn đề cấu trúc, có thể cân nhắc phẫu thuật mũi·đường hô hấp trên.
- Chứng ngủ rũ/ngủ quá nhiều: thuốc kích thích (modafinil·armodafinil), methylphenidate·thuốc nhóm amphetamine; đối với cơn mất trương lực cơ/cataplexy, đôi khi phối hợp sodium oxybate (cải thiện hiệu quả giấc ngủ ban đêm) hoặc SSRI/SNRI. Đồng thời áp dụng quản lý sinh hoạt (ngủ trưa đều đặn, v.v.).
- Rối loạn hành vi trong giấc ngủ REM: áp dụng các biện pháp an toàn khi ngủ (loại bỏ vật nguy hiểm xung quanh giường) và điều trị bằng thuốc (clonazepam hoặc melatonin, v.v.).
- Chứng ký sinh giấc ngủ (hoảng sợ khi ngủ·mộng du): đảm bảo an toàn, kiểm soát yếu tố kích hoạt (thiếu ngủ·sốt), khi cần có thể dùng thuốc (thận trọng ở trẻ em).
- Thuốc điều trị mất ngủ: thuốc ngủ có thời gian tác dụng ngắn (zolpidem·zaleplon·eszopiclone) dùng trong thời gian ngắn, doxepin liều thấp (dùng để duy trì giấc ngủ), thuốc đối kháng orexin (suvorexant), v.v. Các thuốc nhóm benzodiazepine cần được sử dụng thận trọng do nguy cơ phụ thuộc và tác dụng tồn dư.
- Biến chứng·lưu ý
- Thiếu ngủ kéo dài có thể gây suy giảm nhận thức, tăng nguy cơ tai nạn giao thông/tai nạn lao động, làm trầm trọng bệnh tim mạch·chuyển hóa, làm trầm trọng chứng trầm cảm, v.v.
- Thuốc ngủ có nguy cơ gây phụ thuộc·suy giảm nhận thức·té ngã, vì vậy khuyến nghị sử dụng trong thời gian ngắn và ở liều thấp nhất có hiệu quả.
- Khi bị chứng ngủ rũ·buồn ngủ ban ngày nghiêm trọng hoặc ngưng thở khi ngủ, không được lái xe·vận hành máy móc hạng nặng hoặc cần hết sức thận trọng.
- Cần lưu ý khi mang thai·cho con bú·có tương tác thuốc (thuốc chống trầm cảm·thuốc chống đông máu, v.v.).
3) Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (đồ cần chuẩn bị và ghi chép)
- Đồ dùng/tài liệu cần thiết
- Danh sách thuốc·thực phẩm bổ sung đang sử dụng (bao gồm liều lượng·thời gian dùng)
- Nhật ký giấc ngủ (khuyến nghị ghi trong 2 tuần): giờ đi ngủ/thức dậy, thời gian tiềm ngủ, số lần thức giấc giữa đêm, ngủ trưa, sử dụng caffeine·rượu, có làm việc theo ca hay không
- Ghi chép quan sát của người đi cùng (vợ/chồng, v.v.): ngáy·ngừng thở·hành vi trong giấc mơ, v.v.
- Kết quả xét nghiệm trước đây (đa ký giấc ngủ (PSG), nghiệm pháp đa ký tiềm thời ngủ ban ngày (MSLT), hồ sơ đơn thuốc trước đây)
- Cân nặng·BMI, vòng cổ (thông tin về nguy cơ cao ngưng thở khi ngủ)
- Tiền sử bệnh: chẩn đoán tâm thần, bệnh tuyến giáp/tim phổi, bệnh gây đau, v.v.
- Ví dụ về câu hỏi để ghi lại triệu chứng (tự ghi trước khi đến gặp bác sĩ)
- "Thời gian ngủ trung bình mỗi đêm là bao lâu? Thức dậy bao nhiêu lần và vì lý do gì?"
- "Mức độ buồn ngủ ban ngày (nếu có thể, hãy ghi điểm Thang đo buồn ngủ Epworth)"
- "Có hành vi khi ngủ (phát âm thanh·cử động) hoặc mất ký ức hay không?"
4) Ví dụ về các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ
- Cần thực hiện những xét nghiệm nào đối với các triệu chứng này? (Ví dụ: đa ký giấc ngủ, MSLT)
- Hiệu quả dự kiến và tác dụng phụ của điều trị bằng thuốc là gì?
- Khả năng cải thiện bằng điều trị không dùng thuốc (vệ sinh giấc ngủ·CBT‑I) là bao nhiêu?
- Sau khi bắt đầu điều trị, có hạn chế gì đối với việc lái xe·làm việc không?
- Tiên lượng lâu dài như thế nào và phương pháp quản lý để ngăn ngừa tái phát là gì?
5) Ví dụ về các câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- Khi nghi ngờ ngưng thở khi ngủ
- "Tôi có cần thực hiện đa ký giấc ngủ không? Nếu được khuyến nghị điều trị CPAP, quá trình thích nghi và quản lý (lựa chọn mặt nạ·điều chỉnh áp lực) sẽ được tiến hành như thế nào?"
- Khi nghi ngờ chứng ngủ rũ hoặc buồn ngủ ban ngày quá mức
- "Tôi có triệu chứng mất trương lực cơ (cataplexy). Loại thuốc nào có hiệu quả và bác sĩ khuyến nghị biện pháp nào để cải thiện giấc ngủ ban đêm?"
- Khi nghi ngờ rối loạn hành vi trong giấc ngủ REM
- "Tôi được quan sát thấy có hành vi dữ dội trong khi ngủ. Ngoài các biện pháp an toàn, mức độ cần thiết của điều trị bằng thuốc (clonazepam·melatonin) là như thế nào?"
(Khi cần, có thể cân nhắc chuyển khám đến phòng khám chuyên khoa giấc ngủ·khoa thần kinh·khoa tâm thần)