Mộng du

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Chứng mộng du (somnambulism) là một rối loạn ký sinh giấc ngủ NREM, trong đó người bệnh thức dậy khi chưa hoàn toàn tỉnh táo, đi lại hoặc thực hiện các hành vi lặp đi lặp lại.
• Nguyên nhân·sinh lý bệnh: Có liên quan đến khuynh hướng di truyền và cấu trúc giấc ngủ (tăng giấc ngủ non-REM sâu). Ở trẻ em, tình trạng này thường là hiện tượng sinh lý liên quan đến sự trưởng thành của não; ở người lớn, bệnh có thể phát sinh do nhiều nguyên nhân kết hợp như căng thẳng, thiếu ngủ, rượu·thuốc (một số thuốc an thần·thuốc chống trầm cảm)·mệt mỏi, ngưng thở khi ngủ hoặc cơn động kinh tiềm ẩn.
• Triệu chứng chính: Trong vòng 1–3 giờ sau khi bắt đầu ngủ, người bệnh ngồi dậy khỏi giường và đi lại, mở cửa, nghịch quần áo, ăn uống hoặc thực hiện các hành vi lặp đi lặp lại khác; nhìn đờ đẫn; sau khi tỉnh dậy thường mất trí nhớ về những hành động đã thực hiện trong ngày hôm đó. Nếu thời gian kéo dài·tần suất cao, bệnh có thể gây suy giảm chức năng hằng ngày và các vấn đề về an toàn.

Phương pháp điều trị

• Điều trị không dùng thuốc (bước 1)
  • Đảm bảo an toàn: Loại bỏ vật nguy hiểm xung quanh chỗ ngủ, khóa cửa sổ·cửa ra vào, không ngủ ở nơi cao, cất thiết bị điện tử·vật sắc nhọn.
  • Liệu pháp hành vi: Cải thiện vệ sinh giấc ngủ (ngủ theo giờ cố định·đảm bảo thời lượng ngủ phù hợp), kiểm soát căng thẳng, luyện thư giãn, kỹ thuật nhận thức–hành vi; ở trẻ em có thể áp dụng đánh thức theo lịch (scheduled awakening; đánh thức trước 15–30 phút so với thời điểm dự kiến xảy ra mộng du để thiết lập lại chu kỳ ngủ).
  • Giáo dục gia đình: Không cố đánh thức người bệnh một cách cưỡng ép mà nhẹ nhàng đưa họ trở lại giường ngủ an toàn.
• Điều trị bằng thuốc
  • Người lớn·trường hợp nguy hiểm: Các thuốc nhóm benzodiazepine (ví dụ: clonazepam) thường giúp cải thiện triệu chứng bằng cách làm giảm giấc ngủ non-REM sâu. Bắt đầu với liều thấp trong thời gian ngắn và điều chỉnh khi cần thiết.
  • Trẻ em: Vì tình trạng này thường chỉ là tạm thời nên việc điều trị bằng thuốc bị hạn chế. Khi triệu chứng nặng hoặc đi kèm hành vi nguy hiểm, bác sĩ chuyên khoa sẽ cân nhắc cẩn thận.
  • Các thuốc khác: Điều trị theo nguyên nhân (ví dụ: ngưng thở khi ngủ, lo âu, trầm cảm), chẳng hạn như điều trị hô hấp hoặc điều chỉnh thuốc chống trầm cảm.
• Đánh giá bổ sung và thủ thuật
  • Nếu triệu chứng xảy ra thường xuyên hoặc có chấn thương·triệu chứng không điển hình (lú lẫn ban ngày, vẫn giữ được ký ức, nghi ngờ co giật), thực hiện đa ký giấc ngủ (PSG)·điện não đồ (EEG) để chẩn đoán phân biệt với bệnh động kinh và các bệnh khác.
• Lưu ý·phòng ngừa biến chứng
  • Không uống rượu·lạm dụng thuốc ngủ; tránh thiếu ngủ.
  • Đánh thức cưỡng ép có thể gây kích động → nhẹ nhàng hướng dẫn người bệnh trở lại giường ngủ an toàn.
  • Biến chứng: Chấn thương cơ thể, buồn ngủ ban ngày·giảm khả năng tập trung do chất lượng giấc ngủ kém, nguy cơ tai nạn (khi lái xe·vận hành máy móc) và các vấn đề pháp lý có thể xảy ra.

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng và hồ sơ cần chuẩn bị
  • Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn·thuốc không kê đơn (OTC)·thuốc ngủ·thuốc chống trầm cảm·thuốc an thần)
  • Ghi chép lượng rượu·caffeine đã sử dụng và thói quen ngủ (giờ đi ngủ·giờ thức dậy)
  • Nhật ký triệu chứng mộng du: thời điểm xảy ra, thời gian kéo dài, hành vi (mở cửa·ra ngoài…), tần suất, yếu tố khởi phát (căng thẳng·thiếu ngủ·uống rượu)
  • Có xảy ra tai nạn·chấn thương hay không, tiền sử gia đình (tiền sử rối loạn giấc ngủ)
  • Nếu có thể, mang theo video về triệu chứng (quay bằng điện thoại)
  • Kết quả xét nghiệm trước đây (EEG, đa ký giấc ngủ…) hoặc hồ sơ khám tâm thần·thần kinh
• Ví dụ câu hỏi (dùng để hỏi bác sĩ)
  • "Khi triệu chứng xảy ra, trong những tình huống nào thì nguy hiểm hơn?"
  • "Các thuốc tôi thường dùng (ví dụ: thuốc chống trầm cảm) có thể ảnh hưởng đến tình trạng này không?"

Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ

• "Theo bác sĩ, nguyên nhân của tình trạng này là gì? Tôi có cần làm thêm xét nghiệm (đa ký giấc ngủ, EEG) không?"
• "Hiệu quả và tác dụng phụ của phương pháp điều trị được khuyến nghị (không dùng thuốc·dùng thuốc) là gì?"
• "Dự kiến thời gian điều trị khoảng bao lâu? Khả năng tái phát là bao nhiêu?"
• "Tôi có cần thay đổi ngay điểm nào trong lối sống không?"

Ví dụ câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• "Tôi có nguy cơ ra khỏi nhà hoặc đi ra ngoài khi mộng du vào ban đêm; tôi nên ưu tiên những biện pháp an toàn nào?"
• "Nếu triệu chứng đột ngột bắt đầu ở người lớn, có cần kiểm tra các bệnh tiềm ẩn như động kinh hoặc ngưng thở khi ngủ không? Bác sĩ khuyến nghị làm những xét nghiệm nào?"