Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Nguyên nhân: Là bệnh truyền nhiễm do Treponema pallidum gây ra, chủ yếu lây truyền qua quan hệ tình dục và có thể lây truyền dọc từ người mẹ sang thai nhi trong thai kỳ.
- Sinh lý bệnh: Triệu chứng bắt đầu tại vị trí tiếp xúc khu trú, sau đó có thể lan ra toàn thân qua đường máu; nếu không điều trị, bệnh có thể trải qua giai đoạn tiềm ẩn (tiềm ẩn sớm·tiềm ẩn muộn) và nhiều năm đến vài chục năm sau gây biến chứng tim mạch (như phình động mạch chủ) hoặc hệ thần kinh (giang mai thần kinh).
- Triệu chứng chính:
- Giai đoạn 1: Loét cứng không đau (săng cứng, chancre) — thường tự khỏi
- Giai đoạn 2: Phát ban toàn thân (bao gồm lòng bàn tay·lòng bàn chân), tổn thương niêm mạc, hạch bạch huyết to, v.v. — thường tự khỏi
- Giai đoạn tiềm ẩn: Không có triệu chứng (huyết thanh dương tính) — được chia thành giai đoạn sớm (1–2 năm sau khi nhiễm) và giai đoạn muộn (sau thời gian đó)
- Giai đoạn 3 (giang mai muộn): Viêm động mạch chủ, biến chứng tim mạch, tổn thương thần kinh (sa sút trí tuệ, rối loạn vận động·cảm giác, v.v.)
- Khác: Thời gian ủ bệnh ban đầu sau khi nhiễm (trung bình 21 ngày, khoảng 10–90 ngày). Nguy cơ biến chứng tim mạch được báo cáo ở khoảng 10% và tổn thương hệ thần kinh ở khoảng 7% trường hợp.
Phương pháp điều trị
- Xét nghiệm chẩn đoán: Khi xét nghiệm sàng lọc (RPR hoặc VDRL) dương tính, xác nhận bằng xét nghiệm đặc hiệu (FTA-ABS hoặc TPHA). Nếu nghi ngờ giang mai thần kinh, tiến hành xét nghiệm dịch não tủy (CSF). Khuyến cáo xét nghiệm HIV đồng thời.
- Điều trị thuốc tiêu chuẩn:
- Giai đoạn 1, giai đoạn 2, tiềm ẩn sớm (≤1 năm sau khi nhiễm): Tiêm bắp (IM) benzathine penicillin G 2,4 triệu đơn vị, một liều duy nhất
- Tiềm ẩn muộn (hoặc không rõ thời gian nhiễm): Tiêm bắp (IM) benzathine penicillin G 2,4 triệu đơn vị, mỗi tuần 1 lần, tổng cộng 3 lần (3 tuần)
- Giang mai thần kinh: Penicillin G dạng tan trong nước, tiêm tĩnh mạch (IV) trong 10–14 ngày (điều chỉnh theo liều lượng·thời gian được khuyến cáo)
- Dị ứng penicillin:
- Đối với phụ nữ mang thai, penicillin là thuốc điều trị an toàn duy nhất; nếu bị dị ứng, khuyến cáo điều trị sau khi giải mẫn cảm với penicillin (desensitization).
- Ở người trưởng thành không mang thai, có thể sử dụng doxycycline hoặc nhóm tetracycline thay thế trong một số trường hợp, nhưng đối với giang mai thần kinh hoặc phụ nữ mang thai, ưu tiên giải mẫn cảm với penicillin.
- Lưu ý khi điều trị:
- Trong vòng 24 giờ ngay sau khi điều trị, có thể xảy ra phản ứng Jarisch–Herxheimer (sốt, rét run, đau cơ, triệu chứng tạm thời nặng lên); nhìn chung sẽ cải thiện với điều trị hỗ trợ.
- Kiêng quan hệ tình dục: Người bệnh và bạn tình nên tránh quan hệ tình dục cho đến khi hoàn tất điều trị và hết thời gian do bác sĩ khuyến nghị (thông thường là cho đến khi tổn thương lành và đã qua thời gian quy định).
- Quản lý bạn tình: Khuyến cáo xét nghiệm và điều trị đồng thời cho bạn tình gần đây (phạm vi phụ thuộc vào thời điểm nhiễm).
- Theo dõi: Kiểm tra đáp ứng huyết thanh học (hiệu giá RPR/VDRL) sau 6, 12 tháng (giai đoạn sớm), và trong một số trường hợp sau 24 tháng (giai đoạn muộn). Nếu không có hiệu quả điều trị hoặc nghi ngờ tái phát, cần đánh giá lại.
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng/thông tin:
- Các thuốc đang sử dụng (bao gồm thuốc kê đơn·thuốc không kê đơn·thực phẩm bổ sung) và dị ứng thuốc (đặc biệt là dị ứng penicillin)
- Kết quả xét nghiệm giang mai trước đây (nếu có), bao gồm ngày xét nghiệm và chỉ số; lịch sử quan hệ tình dục gần đây và thông tin bạn tình
- Khả năng mang thai hoặc tình trạng mang thai (đối với phụ nữ), tình trạng cho con bú
- Thời điểm khởi phát và diễn biến triệu chứng (loét, phát ban, sốt, hạch bạch huyết to, v.v.); nếu có ảnh thì sẽ hữu ích
- Các bệnh nền hiện có (ví dụ: HIV, tình trạng suy giảm miễn dịch) và tiền sử điều trị kháng sinh trước đây
- Các mục chính nhân viên y tế sẽ xác nhận khi khám (ví dụ câu hỏi):
- Gần đây triệu chứng bắt đầu từ khi nào? Có ảnh của vết loét hoặc phát ban không?
- Thời điểm tiếp xúc với bạn tình gần đây và việc sử dụng biện pháp bảo vệ như thế nào?
- Bạn có tiền sử dị ứng penicillin không? Phản ứng trước đây như thế nào?
- Bạn đang mang thai hoặc có dự định mang thai không?
Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ
- "Loại điều trị cụ thể mà tôi sắp nhận (tên thuốc, liều lượng, thời gian dùng) là gì?"
- "Các tác dụng phụ dự kiến của việc điều trị và cách xử trí là gì?"
- "Sau khi điều trị, khi nào và bằng cách nào tôi sẽ được xét nghiệm theo dõi (xét nghiệm huyết thanh học)? Những thay đổi nào cho thấy điều trị thành công?"
- "Tôi có cần xét nghiệm HIV không?"
- "Việc quản lý bạn tình (khuyến cáo xét nghiệm·điều trị) và thời điểm có thể bắt đầu lại đời sống tình dục là khi nào?"
Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh cảnh
- Liên quan đến thai kỳ: "Hiện tôi đang mang thai; cần thực hiện những xét nghiệm nào để phòng ngừa lây nhiễm cho thai nhi và việc điều trị sẽ thay đổi như thế nào?"
- Khi nghi ngờ tổn thương thần kinh: "Nếu tôi bị đau đầu·rối loạn thị lực·triệu chứng thần kinh, tôi có cần xét nghiệm dịch não tủy không? Nếu cần, quy trình xét nghiệm và các nguy cơ là gì?"