Rối loạn tăng động giảm chú ý ở người trưởng thành

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Tóm tắt định nghĩa: Rối loạn tăng động giảm chú ý ở người trưởng thành (Adult ADHD) là một rối loạn phát triển thần kinh, trong đó tình trạng giảm chú ý, bốc đồng, tăng hoạt động (ở người trưởng thành có thể biểu hiện dưới dạng bồn chồn nội tâm, chuyển đổi giữa nhiều nhiệm vụ, v.v.) và rối loạn chức năng điều hành kéo dài, gây ảnh hưởng đến chức năng hằng ngày (công việc, các mối quan hệ giữa người với người, gia đình, v.v.). Khi chẩn đoán, cần xác định liệu một số triệu chứng đã tồn tại hoặc có biểu hiện điển hình từ thời thơ ấu (theo tiêu chuẩn DSM-5: trước 12 tuổi) hay chưa.
• Nguyên nhân và sinh lý bệnh:
  • Yếu tố di truyền (tiền sử gia đình) và các yếu tố môi trường (sinh non, nhẹ cân, tổn thương não, v.v.) cùng tham gia.
  • Sự rối loạn chức năng của các mạch não liên quan đến chú ý, phần thưởng và điều chỉnh hành vi (chẳng hạn như mạch vỏ não trước trán–hạch nền), cùng với sự mất cân bằng của các chất dẫn truyền thần kinh (dopamine, norepinephrine), được xem là cơ chế chính.
• Các triệu chứng chính (bao gồm đặc điểm ở người trưởng thành):
  • Khó tập trung và duy trì sự chú ý (không hoàn thành công việc, mắc lỗi chi tiết, dễ bị xao nhãng)
  • Khó tổ chức và lập kế hoạch, quản lý thời gian kém, thường xuyên làm mất đồ
  • Lời nói và hành vi bốc đồng (đột ngột xen vào khi người khác đang nói, quyết định tùy hứng)
  • Hoạt động quá mức do bồn chồn nội tâm/tránh sự buồn chán hoặc do làm nhiều việc cùng lúc
  • Khó điều chỉnh cảm xúc (phản ứng quá mức, tức giận bộc phát, tự trọng thấp)
  • Bệnh đồng mắc: trầm cảm, rối loạn lo âu, lạm dụng chất (như rượu, nicotine, v.v.), rối loạn nhân cách (ví dụ: rối loạn nhân cách ranh giới), v.v. thường gặp

Phương pháp điều trị

• Phương pháp điều trị tiêu chuẩn
  1. Điều trị bằng thuốc
     • Thuốc kích thích thần kinh trung ương (khuyến cáo hàng đầu): methylphenidate (ví dụ: dạng tác dụng tức thời và dạng giải phóng kéo dài), nhóm amphetamine (khác nhau tùy quốc gia sử dụng). Thuốc có tác dụng nhanh và hiệu quả mạnh nhất trong việc cải thiện sự chú ý, tập trung.
     • Thuốc không kích thích (thay thế hoặc hỗ trợ): atomoxetine, bupropion, v.v.
     • Chất chủ vận alpha-2: clonidine, guanfacine có thể giúp cải thiện một số triệu chứng (bốc đồng, tăng hoạt động, giấc ngủ).
     • Việc lựa chọn thuốc được cá thể hóa dựa trên kiểu triệu chứng, bệnh đồng mắc (lo âu, trầm cảm, bệnh tim mạch, v.v.), nguy cơ lạm dụng thuốc và đặc điểm tác dụng phụ.
  2. Điều trị tâm lý–xã hội
     • Liệu pháp nhận thức hành vi (CBT) dành riêng cho người trưởng thành: kỹ năng tổ chức và quản lý thời gian, rèn luyện kiểm soát sự bốc đồng và cảm xúc, chiến lược trong công việc và các mối quan hệ giữa người với người.
     • Huấn luyện ADHD, hỗ trợ công việc và học tập (sử dụng lịch hoặc công cụ lập lịch, cấu trúc hóa môi trường).
     • Giáo dục gia đình và đồng nghiệp: hỗ trợ kiểm soát triệu chứng thông qua sự thấu hiểu và hỗ trợ.
  3. Quản lý lối sống và các chiến lược hỗ trợ
     • Duy trì giấc ngủ đều đặn, tập thể dục, điều chỉnh việc sử dụng caffeine, rượu và thuốc (lạm dụng).
     • Điều chỉnh môi trường làm việc (ngăn tiếng ồn, chia nhỏ công việc, lập kế hoạch nghỉ giải lao).
• Lưu ý và nguy cơ biến chứng
  • Tác dụng phụ của thuốc: mất ngủ, giảm cảm giác thèm ăn và sụt cân, tăng nhịp tim/huyết áp, lo âu và bồn chồn, hiếm khi xuất hiện triệu chứng loạn thần hoặc làm nặng thêm tình trạng ám ảnh cưỡng chế và tic.
  • Do thuốc kích thích thần kinh trung ương có nguy cơ gây lệ thuộc và lạm dụng, cần đánh giá tiền sử dùng thuốc và sử dụng chất.
  • Nếu có một số bệnh nền nhất định như bệnh tim mạch, bệnh động mạch hoặc cường giáp, khuyến cáo đánh giá trước khi sử dụng thuốc (điện tâm đồ, huyết áp, đánh giá nguy cơ tim mạch, v.v.).
  • Nếu không điều trị, chức năng tại nơi làm việc và học tập có thể suy giảm, các vấn đề trong quan hệ giữa người với người có thể xuất hiện, nguy cơ lạm dụng chất tăng lên, đồng thời nguy cơ trầm cảm và tự sát có thể tăng.
• Theo dõi
  • Khi bắt đầu điều trị và tăng liều, cần kiểm tra định kỳ huyết áp và nhịp tim, cân nặng, tình trạng giấc ngủ và tâm trạng, hiệu quả của thuốc (mức độ cải thiện triệu chứng) và tác dụng phụ.
  • Kiểm tra tương tác thuốc (ví dụ: không được dùng đồng thời với MAOI, v.v.).

Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

• Những thứ cần chuẩn bị (mang theo sẽ hữu ích)
  • Danh sách các thuốc và thực phẩm bổ sung đang dùng (bao gồm liều lượng và thời điểm dùng)
  • Tiền sử chẩn đoán và điều trị trước đây (bao gồm việc có từng được chẩn đoán ADHD khi còn nhỏ hay không)
  • Kết quả xét nghiệm trước đây (điện tâm đồ, chỉ số huyết áp, v.v.) và hồ sơ các bệnh mạn tính chính
  • Ghi chép những thay đổi triệu chứng gần đây (bắt đầu từ khi nào, nặng lên trong tình huống nào); nếu có kết quả ASRS (Thang tự đánh giá ADHD ở người trưởng thành), hãy in ra
  • Ghi chép về giấc ngủ và lượng caffeine, rượu, thuốc lá, thuốc đã sử dụng
  • Các trường hợp suy giảm chức năng tại nơi làm việc, học tập và gia đình (nghỉ làm, mắc lỗi, v.v.) cùng ghi chú về hành vi do người khác quan sát được
  • Tiền sử gia đình (ADHD, bệnh tâm thần, lạm dụng chất, v.v.)
  • Nếu có thể, hãy đi cùng người thân quen (vợ/chồng, đồng nghiệp) để chia sẻ nhận xét quan sát được
• Thông tin chính cần trình bày với bác sĩ khi khám ngoại trú (ví dụ)
  • "Thời điểm các triệu chứng bắt đầu (bao gồm thời thơ ấu) và biểu hiện triệu chứng hiện tại"
  • "Sinh hoạt hiện tại (giấc ngủ, uống rượu, hút thuốc, sử dụng thuốc) và các yếu tố gây căng thẳng"
  • "Kinh nghiệm điều trị bằng thuốc trước đây cùng hiệu quả và tác dụng phụ"

Ví dụ về các câu hỏi chung nên hỏi bác sĩ

• Hiệu quả dự kiến và các tác dụng phụ có thể xảy ra của loại thuốc này (thuốc được khuyến nghị) là gì?
• Bệnh nền của tôi (ví dụ: tăng huyết áp, rối loạn lo âu) ảnh hưởng như thế nào đến việc lựa chọn thuốc?
• Sau khi bắt đầu dùng thuốc, cần theo dõi với tần suất như thế nào và theo dõi những hạng mục nào (điện tâm đồ, huyết áp, cân nặng, v.v.)?
• Tôi cần làm gì nếu muốn ngừng thuốc? Có vấn đề cai thuốc hoặc lệ thuộc thuốc không?
• Ngoài điều trị bằng thuốc, những phương pháp quản lý lối sống nào có thể áp dụng ngay, hoặc có khuyến nghị điều chỉnh nào tại nơi làm việc và học tập không?

Ví dụ về các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• "Các triệu chứng thời thơ ấu của tôi không rõ ràng và các triệu chứng bắt đầu khi tôi trưởng thành; tôi có thể được chẩn đoán ADHD ở người trưởng thành dựa trên tiêu chí nào? Nếu không có triệu chứng thời thơ ấu thì sẽ tiếp cận như thế nào?"
• "Tôi có tiền sử lạm dụng thuốc (hoặc sử dụng chất); để được điều trị an toàn khi sử dụng thuốc ADHD (đặc biệt là thuốc kích thích), tôi cần những lựa chọn thay thế hoặc biện pháp quản lý bổ sung nào?"

---

(Tham khảo: Chẩn đoán và điều trị có sự khác biệt lớn tùy từng cá nhân, vì vậy nội dung trên chỉ là thông tin chung. Chẩn đoán chính xác và kế hoạch điều trị cần được quyết định thông qua tư vấn và đánh giá của bác sĩ chuyên khoa.)