Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa·nguyên nhân: Mù tuyết (snow blindness, viêm giác mạc do ánh sáng/photokeratitis) là tổn thương bức xạ cấp tính (tia cực tím) trong đó tia cực tím (UV) mạnh phản xạ từ các bề mặt như tuyết đi vào mắt và làm tổn thương các tế bào biểu mô trên bề mặt giác mạc. Tình trạng này cũng có thể xảy ra do tiếp xúc với nguồn sáng nhân tạo mạnh như tia lửa hàn.
- Sinh lý bệnh: Tia cực tím (UV‑B, UV‑C, v.v.) được các tế bào biểu mô giác mạc hấp thụ, gây chết tế bào, viêm và phù nề, từ đó dẫn đến đau và giảm thị lực. Các triệu chứng thường xuất hiện muộn sau vài giờ tiếp xúc (thường là 6–12 giờ) và đa số hồi phục trong vài ngày.
- Triệu chứng chính: Đau mắt (trường hợp nặng có thể khó mở mắt), chói mắt (nhạy cảm với ánh sáng), chảy nước mắt, cảm giác có dị vật, kết mạc đỏ, nhìn mờ tạm thời, bề mặt mắt bị đục (khi có khuyết biểu mô giác mạc). Hiếm khi, nếu nặng, có thể xảy ra giảm thị lực kéo dài.
Phương pháp điều trị
- Nguyên tắc chung: Hầu hết hồi phục với điều trị bảo tồn (điều trị triệu chứng). Ưu tiên hàng đầu là giảm triệu chứng; nếu nặng cần được bác sĩ chuyên khoa mắt đánh giá.
- Xử trí cấp tính
- Bảo vệ mắt ngay sau khi tiếp xúc (ngăn ánh sáng), di chuyển vào trong nhà, nhắm mắt và nghỉ ngơi.
- Tháo kính áp tròng ngay lập tức.
- Thường xuyên chườm lạnh (đặt khăn lạnh ẩm lên mắt) và sử dụng nước mắt nhân tạo (không chất bảo quản).
- Kiểm soát cơn đau bằng thuốc giảm đau đường uống (ví dụ: paracetamol, NSAIDs).
- Thuốc mỡ kháng sinh tại chỗ (ví dụ: thuốc mỡ erythromycin) — có thể được cân nhắc nhằm phòng ngừa nhiễm trùng ở người có khuyết biểu mô giác mạc hoặc người sử dụng kính áp tròng. Tuy nhiên, bác sĩ sẽ quyết định sự cần thiết.
- Thuốc giãn đồng tử (cycloplegics dạng tiêm hoặc nhỏ mắt) có thể được sử dụng để giảm đau mắt dữ dội (co thắt thể mi) theo chỉ định của bác sĩ.
- Chống chỉ định/thận trọng
- Không tự sử dụng thuốc gây tê tại chỗ (dạng nhỏ mắt) — thuốc có thể che giấu cơn đau, khiến tình trạng nặng hơn và cản trở quá trình lành vết thương.
- Bịt mắt nói chung không được khuyến cáo, nhưng có thể áp dụng trong thời gian ngắn theo đánh giá của bác sĩ.
- Điều trị chuyên khoa và xử trí bổ sung
- Nếu triệu chứng nặng, giảm thị lực trung tâm, đau kéo dài, có dịch tiết mủ hoặc triệu chứng diễn tiến nặng hơn, cần chuyển khám chuyên khoa mắt ngay.
- Nếu nghi ngờ thâm nhiễm/đục giác mạc nặng hoặc nhiễm trùng, cần điều trị chuyên khoa bằng kháng sinh, steroid, v.v. (theo chỉ định của bác sĩ).
- Chăm sóc sinh hoạt·thận trọng
- Tránh ánh sáng mạnh và ánh nắng trực tiếp cho đến khi hồi phục; đeo kính bảo hộ chống tia cực tím.
- Không đeo kính áp tròng cho đến khi triệu chứng được cải thiện.
- Không dụi mắt bằng tay cho đến khi vết thương lành.
Tiên lượng: Hầu hết cải thiện trong vòng 24–72 giờ và hồi phục hoàn toàn. Tiếp xúc với tia cực tím lặp đi lặp lại hoặc kéo dài có thể làm tăng nguy cơ bất thường kết mạc, mộng thịt (pterygium), đục giác mạc và đục thủy tinh thể.
Biến chứng: Nhiễm trùng thứ phát (loét giác mạc), khuyết biểu mô kéo dài, giảm thị lực do sẹo, nhạy cảm với ánh sáng và đau mạn tính (hiếm gặp).
Phòng ngừa: Đeo kính râm/kính bảo hộ chống tia UV, che chắn hai bên, đội mũ và đặc biệt thận trọng khi tiếp xúc với các bề mặt phản xạ mạnh (tuyết·băng tuyết).
Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)
- Tài liệu·vật dụng cần chuẩn bị
- Danh sách các thuốc đang sử dụng (bao gồm thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn và thực phẩm bổ sung)
- Tiền sử liên quan đến mắt (sử dụng kính áp tròng, bệnh giác mạc hoặc phẫu thuật trước đây, v.v.)
- Thời điểm bắt đầu triệu chứng và tình huống tiếp xúc (khi nào, tiếp xúc trong bao lâu)
- Diễn biến triệu chứng (mức độ đau, thay đổi thị lực, có hay không chảy nước mắt/dịch tiết, mức độ nhạy cảm với ánh sáng)
- Nếu có thể, ảnh chụp vào thời điểm xuất hiện triệu chứng (diện mạo bên ngoài của mắt hoặc môi trường tiếp xúc)
- Kính áp tròng (nếu đang đeo, mang theo khi đến khám)
- Các mục bác sĩ kiểm tra trong quá trình khám
- Kiểm tra thị lực, khám đèn khe (kiểm tra có hay không khuyết biểu mô giác mạc), khi cần khám đèn khe và nhuộm fluorescein
- Nếu nghi ngờ nhiễm trùng, nuôi cấy hoặc thực hiện các xét nghiệm bổ sung
- Những điều cấm·việc cần chuẩn bị trước khi đến khám ngoại trú
- Không tự sử dụng thuốc gây tê dạng nhỏ mắt
- Nếu triệu chứng nặng hơn, khuyến nghị đến khoa cấp cứu ngay lập tức
Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ
- "Thời gian lành dự kiến của tình trạng này là bao lâu?"
- "Tác dụng phụ của thuốc được kê là gì, và cần lưu ý gì khi uống hoặc nhỏ thuốc?"
- "Có cần sử dụng kháng sinh hoặc steroid không, và nếu cần thì lý do là gì?"
- "Từ khi nào tôi có thể đeo lại kính áp tròng?"
- "Loại thiết bị bảo hộ nào (kính râm·kính bảo hộ) được khuyến nghị để tránh tiếp xúc lại với môi trường tương tự?"
Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- "Bác sĩ có thể cho tôi biết giác mạc có bị trầy xước hay không (kết quả nhuộm fluorescein) và có nguy cơ tổn thương thị lực trung tâm hay không?"
- "Trong tương lai, khi ở những môi trường phản xạ ánh sáng từ tuyết như núi hoặc khu trượt tuyết, bác sĩ khuyến nghị loại kính râm nào (độ che phủ, khả năng chống tia UV, v.v.)? (Ví dụ: kính UV400, kính bảo hộ che chắn hai bên, v.v.)"