Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Tóm tắt định nghĩa: Mất ngủ là tình trạng khó đi vào giấc ngủ (khó bắt đầu ngủ), thường xuyên tỉnh giấc vào ban đêm (thức giấc giữa chừng), hoặc thức dậy vào sáng sớm và không thể ngủ lại, kéo dài liên tục trên 2 tuần dù có môi trường ngủ thích hợp.
- Nguyên nhân chính: Thói quen sinh hoạt (caffeine, rượu, hút thuốc, giờ đi ngủ không đều), yếu tố môi trường (tiếng ồn, ánh sáng, nhiệt độ), bệnh lý cơ thể (ngưng thở khi ngủ, đau, trào ngược axit dạ dày và các bệnh khác), bệnh lý tâm thần (trầm cảm, lo âu), thuốc (thuốc chống ung thư, thuốc tuyến giáp, thuốc chống trầm cảm và các thuốc khác) và rối loạn nhịp thức–ngủ.
- Sinh lý bệnh (tóm tắt): Mất ngủ mạn tính được giải thích bởi tình trạng tăng kích thích về nhận thức và thể chất (hyperarousal), sự mất cân bằng của cân bằng nội môi thức–ngủ và nhịp sinh học, cùng sự tương tác với các bệnh lý nền.
- Triệu chứng chính: Khó đi vào giấc ngủ, thường xuyên tỉnh giấc, thiếu ngủ do thức dậy sớm, mệt mỏi vào ban ngày, giảm khả năng tập trung và thay đổi tâm trạng (lo âu, trầm cảm). Có thể kèm theo các triệu chứng cơ thể như da trở nên thô ráp, chán ăn, sụt cân.
Phương pháp điều trị
- Điều trị bước đầu (tiêu chuẩn đối với mất ngủ mạn tính): Liệu pháp nhận thức hành vi cho mất ngủ (CBT‑I)
- Thành phần: Hạn chế thời gian ngủ (sleep restriction), kiểm soát kích thích (stimulus control), liệu pháp nhận thức (điều chỉnh những niềm tin tiêu cực về giấc ngủ), kỹ thuật thư giãn, giáo dục vệ sinh giấc ngủ.
- Hiệu quả: Giảm tỷ lệ tái phát lâu dài và giảm sự lệ thuộc vào thuốc. Được khuyến nghị ưu tiên.
- Điều trị bằng thuốc (sử dụng trong thời gian ngắn hoặc hỗ trợ)
- Thuốc ngủ không thuộc nhóm benzodiazepine (’Z‑drug’: zolpidem, eszopiclone và các thuốc khác) — khuyến nghị sử dụng ngắn hạn; ở người cao tuổi cần dùng liều thấp và thận trọng.
- Nhóm benzodiazepine — được sử dụng trong giai đoạn cấp tính và ngắn hạn, nhưng cần thận trọng với nguy cơ lệ thuộc và té ngã.
- Doxepin liều thấp, ramelteon (chất chủ vận melatonin) — hữu ích ở một số bệnh nhân.
- Thuốc đối kháng thụ thể orexin (suvorexant, lemborexant) — có hiệu quả đối với cả khó đi vào giấc ngủ và khó duy trì giấc ngủ; cần kiểm tra tác dụng phụ và tương tác thuốc.
- Điều trị hỗ trợ bằng melatonin — đặc biệt cân nhắc ở người bị rối loạn nhịp sinh học hoặc người cao tuổi.
- Lưu ý: Khi dùng lâu dài có nguy cơ giảm hiệu quả, lệ thuộc, buồn ngủ ban ngày, suy giảm nhận thức và té ngã. Quyết định dùng thuốc cần đánh giá riêng lợi ích và nguy cơ.
- Điều trị bệnh lý nguyên nhân: Nếu có bệnh lý nền như ngưng thở khi ngủ, bệnh gan, bệnh tuyến giáp hoặc trầm cảm, việc điều trị bệnh lý đó được ưu tiên.
- Quản lý lối sống (vệ sinh giấc ngủ)
- Duy trì giờ thức dậy đều đặn, hạn chế caffeine, nicotine và rượu trước khi đi ngủ, hạn chế ngủ trưa, hạn chế sử dụng thiết bị điện tử trước khi đi ngủ, tạo môi trường ngủ thoải mái.
- Các phương pháp điều trị khác
- Liệu pháp thư giãn, thiền, thư giãn cơ, tập thể dục nhẹ (tránh tập luyện mạnh trước khi đi ngủ).
- CBT‑I kỹ thuật số, trị liệu nhóm và các lựa chọn thay thế khác.
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng cần chuẩn bị (mang theo)
- Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn, OTC, thuốc thảo dược Hàn Quốc và thực phẩm bổ sung) cùng thời điểm dùng thuốc
- Nhật ký giấc ngủ trong 2–4 tuần gần đây (giờ đi ngủ, giờ thức dậy, số lần tỉnh giấc, ngủ trưa, ghi chép việc sử dụng caffeine và uống rượu)
- Kết quả xét nghiệm trước đây (xét nghiệm máu, xét nghiệm tuyến giáp, kết quả đa ký giấc ngủ và các xét nghiệm khác) cùng giấy chẩn đoán
- Kết quả các bảng câu hỏi liên quan đến giấc ngủ (ví dụ: Thang đo buồn ngủ Epworth), nếu có
- Hồ sơ liên quan đến các bệnh đi kèm (trầm cảm, lo âu, đau, bệnh hô hấp, bệnh tim mạch)
- Những nội dung nên suy nghĩ trước khi khám ngoại trú
- Thời điểm bắt đầu triệu chứng, các yếu tố làm nặng hơn (căng thẳng, thuốc, thay đổi môi trường), hoạt động ban ngày (buồn ngủ, giảm khả năng tập trung), những phương pháp điều trị đã từng thử (thuốc ngủ, điều trị không dùng thuốc) và hiệu quả/tác dụng phụ.
Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ
- Hiệu quả và thời gian dự kiến dùng thuốc này (thuốc ngủ/thuốc chống trầm cảm được khuyến nghị và các thuốc khác) là như thế nào? Tác dụng phụ là gì?
- CBT‑I có phù hợp với tôi không? Tôi có thể tiếp cận phương pháp điều trị này (trực tiếp hoặc trực tuyến) ở đâu?
- Khả năng vấn đề về giấc ngủ của tôi là do bệnh lý (ngưng thở khi ngủ, bệnh tuyến giáp và các bệnh khác) là bao nhiêu? Tôi có cần làm xét nghiệm không?
- Khi ngừng thuốc ngủ thì cần thực hiện như thế nào (kế hoạch giảm liều) và các triệu chứng cai thuốc là gì?
- Có lời khuyên nào về lối sống mà tôi có thể áp dụng ngay để giảm buồn ngủ và suy giảm chức năng vào ban ngày không?
Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- Các triệu chứng của tôi có khả năng liên quan đến ngưng thở khi ngủ không? Tôi có cần làm xét nghiệm (đa ký giấc ngủ hoặc xét nghiệm đơn giản) không?
- Bác sĩ có thể kiểm tra xem các thuốc tôi đang dùng (ví dụ: thuốc chống trầm cảm, thuốc tuyến giáp, thuốc huyết áp và các thuốc khác) có thể gây mất ngủ hay không không? Có thuốc thay thế không?
Lưu ý: Nội dung trên là thông tin y tế chung; việc chẩn đoán và điều trị cụ thể cần được quyết định thông qua tư vấn với bác sĩ phụ trách.