Rối loạn phân liệt cảm xúc

Rối loạn lo âu chia ly (Separation Anxiety Disorder)

1) Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Đây là một rối loạn lo âu trong đó xuất hiện sự lo âu quá mức so với độ tuổi khi phải xa đối tượng gắn bó (chủ yếu là cha mẹ hoặc người chăm sóc) hoặc xa nhà, gây ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày. Tỷ lệ mắc ở trẻ em và thanh thiếu niên khoảng 4%, thường khởi phát vào khoảng 7–8 tuổi nhưng xuất hiện nhiều trước tuổi dậy thì. Một số trường hợp có thể kéo dài đến tuổi trưởng thành.
• Nguyên nhân chính và sinh lý bệnh:
  • Có liên quan đến các yếu tố khí chất (khuynh hướng lo âu), tiền sử rối loạn lo âu trong gia đình, môi trường nuôi dạy bảo bọc quá mức hoặc gắn bó quá chặt chẽ.
  • Các yếu tố gây căng thẳng (qua đời của người thân, cha mẹ mắc bệnh, chuyển nhà hoặc chuyển trường, v.v.) hay bệnh lý thể chất của chính trẻ có thể là yếu tố khởi phát.
  • Về mặt sinh học thần kinh, tình trạng tăng nhạy cảm của mạch lo âu (ví dụ: hạch hạnh nhân) và tăng phản ứng với stress có liên quan.
• Triệu chứng chính:
  • Cực kỳ không muốn xa đối tượng gắn bó, muốn luôn ở cùng hoặc thường xuyên kiểm tra xem người đó có ở đó hay không
  • Né tránh những tình huống phải xa cách, chẳng hạn như từ chối đi học, từ chối tham gia chuyến dã ngoại của trường hoặc trại hè
  • Lo lắng quá mức về những sự việc bất hạnh (như cái chết hoặc bị thương nặng của đối tượng gắn bó)
  • Rối loạn giấc ngủ (muốn ngủ cùng cha mẹ), ác mộng, các triệu chứng cơ thể như đau đầu, đau bụng, chóng mặt và hồi hộp
  • Quan hệ với bạn bè đồng trang lứa thường tương đối ổn

2) Phương pháp điều trị và những điều cần lưu ý

• Tâm lý trị liệu
  • Liệu pháp nhận thức hành vi (CBT): Trọng tâm là phơi nhiễm dần dần với sự tham gia của gia đình (tăng dần thời gian ở trong tình huống xa cách để giảm lo âu) và điều chỉnh nhận thức.
  • Trị liệu gia đình/huấn luyện cha mẹ: Điều chỉnh phản ứng bảo bọc quá mức của cha mẹ, thiết lập các quy tắc nhất quán, hướng dẫn các kỹ thuật khen thưởng và củng cố phù hợp.
  • Trị liệu bằng vui chơi/tư vấn hỗ trợ: Có hiệu quả ở trẻ nhỏ và giúp trẻ biểu đạt lo âu.
• Điều trị bằng thuốc
  • Khi không cải thiện bằng liệu pháp hành vi hoặc khi triệu chứng nghiêm trọng gây suy giảm chức năng (chẳng hạn như từ chối đi học), có thể cân nhắc các thuốc có tác dụng chống lo âu như thuốc ức chế tái hấp thu serotonin có chọn lọc (SSRI). Cần trao đổi với bác sĩ chuyên khoa tâm thần về việc lựa chọn thuốc, liều dùng và thời gian điều trị.
• Quản lý lối sống và tự chăm sóc
  • Phơi nhiễm dần dần với sự chia ly (đặt ra các mục tiêu nhỏ và cụ thể), ngủ và ăn uống điều độ, duy trì lịch sinh hoạt đều đặn
  • Việc trấn an quá mức (chẳng hạn như cho phép gọi điện lặp đi lặp lại) có thể giúp giảm triệu chứng tạm thời nhưng về lâu dài có thể củng cố hành vi né tránh, vì vậy cần sử dụng một cách có chiến lược
  • Sử dụng các kỹ thuật giảm lo âu (thở và luyện thư giãn), áp dụng hệ thống khen thưởng tích cực
• Những điều cần lưu ý và biến chứng
  • Tình trạng từ chối đi học có thể nhanh chóng trở nên nghiêm trọng và dẫn đến suy giảm chức năng học tập, xã hội, vì vậy nên can thiệp sớm
  • Cần kiểm tra và điều trị các bệnh đồng mắc như trầm cảm, rối loạn hoảng sợ và rối loạn hành vi
  • Nếu không được điều trị trong thời gian dài, bệnh có thể dẫn đến lo âu chia ly ở tuổi trưởng thành (từ chối rời nhà, khó khăn trong các mối quan hệ xã hội và việc xây dựng gia đình)

3) Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng/tài liệu cần mang theo
  • Danh sách các thuốc đang sử dụng (bao gồm thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn và thực phẩm bổ sung)
  • Hồ sơ khám bệnh trước đây và kết quả kiểm tra tâm lý (nếu có)
  • Ghi chú về thời điểm bắt đầu và diễn biến triệu chứng (lo âu vào khi nào, trong tình huống nào, tần suất và thời gian kéo dài bao lâu)
  • Số lần và thời gian từ chối đi học (ví dụ: số ngày nghỉ học trong tháng vừa qua), nhật ký giấc ngủ (giờ đi ngủ, thức dậy và thức giấc ban đêm)
  • Hồ sơ tư vấn ở trường và ghi chú quan sát của giáo viên (nếu có)
• Các mục chính cần xác nhận khi khám ngoại trú (thông báo trước cho bác sĩ sẽ giúp buổi khám diễn ra thuận lợi)
  • Những tình huống khiến lo âu trở nên nghiêm trọng hơn (địa điểm, thời gian hoặc người cụ thể)
  • Có hay không các triệu chứng cơ thể (như đau đầu, đau bụng) và kết quả kiểm tra (có bất thường nội khoa hay không)
  • Thành viên gia đình và tiền sử gia đình (tình trạng lo âu và tiền sử tâm thần của cha mẹ)
  • Các yếu tố gây căng thẳng gần đây (chuyển nhà, nhập học, thay đổi trong gia đình, v.v.)
  • Có hay không ý nghĩ tự làm hại bản thân, ý nghĩ tự sát hoặc hành vi cực đoan

4) Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• "Diễn biến dự kiến (tiên lượng) của tình trạng này như thế nào?"
• "Phương pháp điều trị được khuyến nghị là gì và dự kiến thời gian điều trị khoảng bao lâu?"
• "Nếu cần dùng thuốc thì sẽ sử dụng thuốc nào và tác dụng phụ là gì?"
• "Cha mẹ có thể thực hiện những hành động cụ thể nào tại nhà (lời nói, quy tắc và phần thưởng)?"
• "Khi tình trạng từ chối đi học nghiêm trọng, cần phối hợp với nhà trường như thế nào?"
• "Các chỉ số khách quan để đánh giá hiệu quả điều trị (như số ngày đi học, điểm lo âu, v.v.) là gì?"

5) Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• "Khi con sợ ngủ một mình vào ban đêm, chúng tôi nên lập kế hoạch cụ thể như thế nào để từng bước giúp con trở nên độc lập?"
• "Nếu con tiếp tục từ chối đi học, khi trao đổi với nhà trường, chúng tôi nên ưu tiên đề nghị những điều gì (nội dung cần thảo luận với giáo viên chủ nhiệm và giáo viên tư vấn)?"

(Nếu cần, chúng tôi có thể cung cấp thêm kế hoạch tư vấn phù hợp, bao gồm tiêu chuẩn chẩn đoán, các lựa chọn điều trị và thông tin về các nguồn hỗ trợ sức khỏe tâm thần tại địa phương.)