Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Rối loạn lo âu là nhóm bệnh trong đó các triệu chứng chính là lo lắng, căng thẳng và bất an mạn tính, quá mức, gây ảnh hưởng đến chức năng hằng ngày (bao gồm rối loạn lo âu lan tỏa, rối loạn hoảng sợ, ám ảnh sợ đặc hiệu, v.v.).
- Nguyên nhân chính (sinh bệnh học)
- Khuynh hướng di truyền: Các rối loạn lo âu tương tự thường được quan sát thấy trong tiền sử gia đình.
- Bất thường về chức năng và cấu trúc não: Có liên quan đến sự bất thường chức năng của thùy trán, hệ viền (như hạch hạnh nhân), hạch nền và sự mất cân bằng các chất dẫn truyền thần kinh (serotonin, norepinephrine, GABA, v.v.).
- Yếu tố tâm lý – xã hội: Căng thẳng mạn tính, sang chấn, môi trường nuôi dưỡng và những méo mó nhận thức (đánh giá quá cao mức độ nguy hiểm), v.v. góp phần vào sự khởi phát bệnh.
- Nhiều lý thuyết khác nhau (phân tâm học, nhận thức – hành vi) giải thích cơ chế biểu hiện triệu chứng.
- Triệu chứng chính
- Tâm thần: Lo lắng, bồn chồn, dễ kích thích kéo dài; khó tập trung; lo âu quá mức (cảm giác như một điều gì đó khủng khiếp sắp xảy ra mà không có căn cứ)
- Thể chất: Hồi hộp, khó thở và thở nhanh, căng cơ, mệt mỏi, mất ngủ, triệu chứng tiêu hóa (khó chịu ở bụng, tiêu chảy), cảm giác vướng ở họng, tiểu nhiều lần, cảm giác nóng bừng ở mặt và ngực, tê bì tay chân, v.v.
- Ví dụ lâm sàng: Rối loạn lo âu lan tỏa đi kèm với tình trạng lo lắng quá mức kéo dài ít nhất 6 tháng và tối thiểu 3 trong số các triệu chứng: bồn chồn, dễ mệt mỏi, giảm khả năng tập trung, dễ kích thích, căng cơ và rối loạn giấc ngủ (trẻ em có thể được chẩn đoán nếu có 1 triệu chứng).
Phương pháp điều trị
- Điều trị bằng thuốc
- Lựa chọn hàng đầu: Thuốc chống trầm cảm (nhóm SSRI — ví dụ: sertraline, escitalopram, v.v.) và SNRI (ví dụ: venlafaxine, v.v.). Cần vài tuần để bắt đầu có hiệu quả.
- Hỗ trợ ngắn hạn: Benzodiazepine (ví dụ: lorazepam, alprazolam) hữu ích trong giảm lo âu cấp tính, nhưng được khuyến cáo sử dụng trong thời gian ngắn do nguy cơ lệ thuộc và dung nạp.
- Thời gian điều trị: Ngay cả sau khi triệu chứng thuyên giảm, thông thường vẫn khuyến cáo tiếp tục điều trị duy trì ít nhất 6–12 tháng (có cân nhắc nguy cơ tái phát).
- Tâm lý trị liệu và điều trị không dùng thuốc
- Liệu pháp nhận thức – hành vi (CBT): Điều chỉnh các suy nghĩ tự động tiêu cực, liệu pháp phơi nhiễm, tái cấu trúc nhận thức, v.v. là những nội dung cốt lõi và đây là phương pháp điều trị dựa trên bằng chứng.
- Kỹ thuật thư giãn, luyện thở sâu, thư giãn cơ, phản hồi sinh học, quản lý căng thẳng và giáo dục vệ sinh giấc ngủ.
- Khi bệnh nặng hoặc đáp ứng kém với thuốc, cân nhắc các phương pháp điều trị bổ sung (trị liệu chuyên sâu, trị liệu nhóm, v.v.) sau khi trao đổi với bác sĩ chuyên khoa tâm thần.
- Quản lý lối sống và lưu ý
- Dùng thuốc đều đặn theo chỉ định của bác sĩ và không tự ý ngừng thuốc (đặc biệt, SSRI được khuyến cáo giảm liều dần).
- Benzodiazepine có thể gây lệ thuộc, suy giảm trí nhớ và tăng nguy cơ té ngã khi sử dụng lâu dài, vì vậy cần dùng trong thời gian ngắn nhất và với liều thấp nhất có hiệu quả.
- Thận trọng khi dùng đồng thời với rượu, ma túy hoặc một số thuốc an thần vì có thể làm tăng ức chế hệ thần kinh trung ương và tác dụng phụ.
- Khi lái xe hoặc vận hành máy móc hạng nặng, cần kiểm tra xem thuốc đang dùng có gây an thần hay không.
- Khi xuất hiện ý nghĩ tự sát, suy giảm nghiêm trọng chức năng hoặc tác dụng phụ của thuốc (buồn ngủ nhiều, ức chế hô hấp, v.v.), hãy lập tức đến cơ sở y tế hoặc thực hiện biện pháp cấp cứu.
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ về vật dụng cần chuẩn bị và câu hỏi)
- Vật dụng cần chuẩn bị (khuyến nghị mang theo)
- Danh sách tất cả các loại thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn, thuốc thảo dược Hàn Quốc và thực phẩm bổ sung), cùng thời gian và liều dùng
- Hồ sơ chẩn đoán và điều trị trước đây (giấy chẩn đoán của khoa tâm thần trước đây, hồ sơ dùng thuốc, kết quả kiểm tra tâm lý, v.v.)
- Ghi chép về những thay đổi triệu chứng gần đây: thời điểm bắt đầu triệu chứng, tần suất, tình huống gây khởi phát, các yếu tố làm triệu chứng nặng lên và thuyên giảm
- Thói quen ngủ, tiền sử sử dụng caffeine, rượu, thuốc lá và ma túy
- Tiền sử gia đình (bao gồm cả bệnh tâm thần hoặc việc từng cố gắng tự sát)
- Mức độ ảnh hưởng đến chức năng hằng ngày (công việc, học tập, các mối quan hệ, v.v.)
- Những điều cần báo trước với bác sĩ khi khám ngoại trú
- Có hay không có ý nghĩ tự làm hại bản thân hoặc tự sát, cơn hoảng sợ cấp tính, dị ứng thuốc và tác dụng phụ từng gặp
- Có đang mang thai hoặc cho con bú hay không (có ảnh hưởng đến lựa chọn thuốc)
- Ví dụ về những điều có thể tự hỏi khi khám ngoại trú (câu hỏi ban đầu)
- Việc ghi chép diễn tiến từ khi bắt đầu triệu chứng đến hiện tại theo từng ngày hoặc từng tuần sẽ giúp ích cho chẩn đoán.
Ví dụ về các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ
- “Hiệu quả dự kiến của thuốc này sẽ bắt đầu xuất hiện từ khi nào và các tác dụng phụ chính là gì?”
- “Tôi cần dùng thuốc này trong bao lâu? Khi ngừng thuốc thì cần làm thế nào?”
- “Thay vì điều trị bằng thuốc (hoặc kết hợp với thuốc), liệu pháp tâm lý nào được khuyến nghị và thời gian điều trị khoảng bao lâu?”
- “Trong sinh hoạt hằng ngày, tôi cần tránh những hành động nào hoặc cần lưu ý những gì?”
- “Cần thực hiện những biện pháp dự phòng nào để giảm nguy cơ tái phát?”
Ví dụ về các câu hỏi phù hợp theo từng bệnh
- Khi nghi ngờ rối loạn lo âu lan tỏa:
- “Làm thế nào để xác định liệu những lo lắng tôi cảm nhận có đáp ứng tiêu chuẩn chẩn đoán rối loạn lo âu lan tỏa (kéo dài từ 6 tháng trở lên, số lượng triệu chứng tối thiểu, v.v.) hay không?”
- Khi thường xuyên lên cơn hoảng sợ:
- “Xin hãy cho tôi biết các biện pháp có thể thực hiện ngay khi lên cơn hoảng sợ (kỹ thuật thở, tiêu chí dùng thuốc, v.v.) và khi nào cần đến phòng cấp cứu trong trường hợp khẩn cấp.”
(Nếu có ý nghĩ tự làm hại bản thân khẩn cấp hoặc suy giảm nghiêm trọng chức năng, hãy lập tức liên hệ với cơ sở cấp cứu hoặc trung tâm tư vấn khủng hoảng sức khỏe tâm thần.)